Ն. Վսեմափայլ Տէրութիւն Պրն. Նախագահ, Մեծարգոյ Ներկայացուցիչ Խորհրդարանի Նախագահ

Գերաշնորհ եւ Գերապայծառ Հայրեր

Վսեմաշուք պարոն Դեսպան Ֆրանսայի, Մեծարգոյ Ններկայացուցիչ Պրն. Վարչապետին

Գերապատիւ եւ Բարձրաշնորհ Հայրեր Յարգելի Ներկաներ,

Յանուն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ազգ. Կեդրոնական Վարչութեան բարի գալուստ կը մաղթեմ ձեր բոլորին։

Ինչպէս ծանօթ է արդէն ձեզի, այս հանդիպումը կազմակերպուած է ի պատիւ Կ. Վարչութեան ատենապետ Մեթր Խաչիկ Պապիկեանի, ֆրանսական կառավարութեան կողմէ  անոր պատուոյ լէգէոնի, սպայի կարգի շքանշանի տուչութեան առիթով։ Պարգեւատրումը  կատարուեցաւ  ձեռամբ  Ֆրանսայի դեսպան, վսեմաշուք Տիար Քրիստեան Կրաֆի առ ի  վարձատրութիւն այն գնահատելի ծառայութիւններուն զորս Մեթր Պապիկեան մատուցած է եւ կը շարունակէ մատուցել ի խնդիր ֆրանսերէն լեզուի եւ մշակոյթի տարածման եւ զարգացման ինչպէս նաեւ Լիբանանի եւ Ֆրանսայի բարեկամական կապերու ամրապնդման։

Այս պատիւը, անկասկած, իր անձին ընդմէջէն կ՜երթայ նաեւ Լիբանանին որուն կապուած է ան ոեւէ ատենէ աւելի ի տես ներկա- յի քաղաքական, տնտեսական եւ ընկերային դժնդակ պայմաննե- րուն, ինչպէս նաեւ հայ համայնքին որուն անթուլ եւ անսակարկ ծառայողն է երկար տարիներէ ի վեր։

Համբաւաւոր իրաւագէտ, բազմածաւալ զարգացումի եւ քաղաքական գնահատելի փորձառութեան տէր անձնաւորութիւն, ծանօթ բազմաթիւ օտար լեզուներու, Մեթր Պապիկեան վարած է ու կը վարէ բազմաթիւ պատասխանատու պաշտօններ ազգային, լիբանանեան եւ միջազգային բեմերու վրայ։

Ան բազմիցս եղած է եւ ներկայիս է ատենապետ ազգային կեդրոնական վարչութեան, ատենապետ կաթողիկոսարանի ժողովրդային տուներու վարչութեան, ինչպէս նաեւ Բիւզանդ եւ Անժէլ Թութիւնճեան ծերանոցի շինութեան յանձնախումբերուն, փոխ-ատենապետ հայասէր զուիցերիացիներու Արմենօֆաս ընկերակցութեան, ատենապետ Գոմարէսի, ազգային եւ պետական երեսփոխան 1956էն ի վեր անընդմէջ, եղած է յաջորդաբար վերակազմութեան, առողջապահական, տեղեկատուութեան եւ դատական նախարար։ Նախագահ երեսփոխանական յանձնախումբերու, փոխ-նախագահ ֆրանսախօս երկիրներու երեսփոխանական միջազգային ընկերակցութեան, նախագահ վարչագիտական ուսմանց լիբանանեան ընկերակցութեան։

Վերոյիշեալ պատասխանատուութիւններու լոյսին տակ, յստակ կերպով կը բնորոշուին, Մեթր Պապիկեանի կարեւոր դերակատարութիւնը եւ վայելած վարկը ազգային, լիբանանեան եւ միջազգային մակարդակներու վրայ։

Իր ճառագայթող անհատականութիւնը տեղական  եւ  շրջանային շրջագիծէն անցնելով ստացած է միջազգային տարածք։ Իր այլազան պարտաւորութիւնները ոչ միայն չեն ընկճեր զինքը այլ իրեն կու տան յաւելեալ աշխոյժ եւ վճռակամութիւն։

Վսեմաշուք պարոն դեսպան, հայ համայնքը որուն բարեկամական աւանդական կապերը Ֆրանսայի հետ կու գան հեռաւոր անցեալէ, ինքզինքը պատուուած կ՜զգայ այս պարգեւատրումով։ Ան ուրախութեամբ կ՜ընդունի ձեզ եւ ձեր ներկայութիւնը կաթողիկոսարանի մէջ որմէ խորապէս տպաւորուած ենք, խօսուն գրաւականն է այդ բարեկամութեան։ Պիտի խնդրէի որ ընդունէիք մեր շնորահակալութիւնները եւ հաճէիք փոխանցել Ն. Վ. Տէրութիւն, Ֆրանսայի հանրապետութեան նախագահին մեր երախտագիտութիւնը։

Շնորհակալութիւն կը յայտնենք նաեւ Ն. Վսեմութիւն նախագահ Շարլ Հելուին, Գերաշնորհ եւ Գերապայծառ եպիսկոպոսներուն, Պ. Նախարարներուն եւ երեսփոխաններուն ինչպէս նաեւ եկեղեցական եւ աշխարհական երեւելի անձնաւորութիւներուն եւ ձեր բոլորին որ ձեր ներկայութեամբ ուզեցիք յաւելեալ փայլք տալ այս հաւաքին, յայտնել ձեր գնահատանքը եւ շնորհաւորութիւնները արժանաւոր պարգեւատրեալին եւ պատուել մեզ։

Շնորհակալութիւններ

Միւս կողմէ, Լիբանանի ժողովուրդը կ՜աճի 2.8¬2.9% համեմատութեամբ։ Այս պարագան, որեւէ թերաճ երկրի նման, Լիբանանի համար ալ լուրջ հարցեր կը ստեղծէ։ Հարկ է մտածել, թէ ի՛նչ կերպով պէտք է ժողովուրդին աճէն յառաջ եկող, ամէն տարի, 15.000 նոր ձեռքերու գործ ապահովել։ Լիբանանեան տնտեսութեան զարգացման հեռանկարները այս ուղղութեամբ լաւատեսութիւն չեն ներշնչեր։ Պէտք չէ նոյնպէս մոռնալ, որ ժողովուրդին ուսման մակարդակին բարձրացումը, ինչպէս նաեւ անոր յարաբերութիւնները արտաքին աշխարհի հետ, զայն աւելի պահանջկոտ կը դարձնեն իր սեփական կեանքը կազմակերպելու տեսակէտէն։ նկատի ունենալով այս բոլորը, եթէ լիբանանեան տնտեսութիւնը նոր հիմերու վրայ չդրուի, մէկդի դրած քաղաքական ազդակները, տնտեսական ներկայ պայմանները ինքնին բաւարար են գաղթ յառաջացնելու համար, սկսելով նախ ուսեալ տարրերէն։
Վերոյիշեալ տուեալները նոյն հետեւանքը կրնան ունենալ որեւէ երկրի մէջ, այն տարբերութեամբ սակայն, որ այդ գաղթը եթէ մեր երկրին մէջ կ՜ըլլայ միայն արտագաղթով։ Պետութիւնը ըստ երեւոյթին, կ՜ուզէ զբաղիլ այս բոլոր հարցերով, որոնք հետեւանք են երկրին տնտեսական եւ ընկերային հոլովոյթին։ 1954ին ստեղծուեցաւ Բլանի խորհուրդ մը, որուն տարիներ ետք հետեւեցաւ Բլանի նախարարութիւնը։ Երկրին տնտեսութիւնը ապահով հիմերու վրայ դնելու համար, Բլանի խորհուրդը 1958ին պատրաստեց տասնամեայ ծրագիր մը։ Այս ձեռնարկին իրագործման համար ան դիմեց օտար մասնագէտներու խմբակցութեան «Mission IRFED», որ պիտի օգնէր իրեն՝ ճշդելու եւ որդեգրելու տնտեսական եւ ընկերային զարգացումի քաղաքականութիւն մը եւ անոր յատուկ բլանաւորում։ Այս մասնագէտները երկրին տնտեսական պահանջներն ու կարելիութիւնները հանգամանօրէն ուսումնասիրելէ ետք, պետութեան ներկայացուցին հնգամեայ ծրագիր մը 1964¬68 շրջանին համար։
Այս առաջին ծրագրին նպատակն էր համադրել պետական սպասարկութիւնները, համակարգել անոնց գործունէութիւնը եւ ապա ներդաշնակել զանոնք անհատական ձեռնարկներու հետ, այլ խօսքով՝ գործակցութիւն ստեղծել պետական եւ անհատական հատուածներուն միջեւ, գիտական ըմբռնումով։
Սակայն, երբ պետութիւնը կ՜ուզէ անհատական ձեռնարկներուն հետ համախորհուրդ երկրին տնտեսութիւնը բլանաւորել, անհրաժեշտ է որ ինքը կարենայ հակազդել անոնց որդեգրած տնտեսական միակողմանի ուղղութիւններուն։ Այդ ընելու համար, անհրաժեշտ է որ ինք եւս էական դեր մը ունենայ երկրին տնտեսական կեանքին մէջ, այլապէս այդ գործակցութիւնը կը դառնայ լոկ խաբկանք։
Տնտեսապէս զարգացած եւ հարուստ երկիրներուն մէջ, ուր գոյութիւն ունին կամակերպուած դրամատիրութիւն, գիտական հասկացողութեամբ պատրաստուած մասնագէտներ, ըլլան անոնք պետական թէ անհատական սպասարկութեանց մէջ, համագործակցութիւնը կրնայ իրապէս արդիւնաւէտ հետեւանքներ ունենալ երկրին տնտեսական քաղաքականութիւնը ճշդելու եւ անոր բլանաւո- րումը պատրաստելու համար։
Լիբանանը, նկատի ունենալով իր տնտեսական յատուկ պայմանները, իր ժողովուրդին ընկերային փիլիսովայութիւնը, չի կրնար ընդունիլ կեդրոնացեալ պարտադիր պետական բլանաւորում, եթէ այդ չէ պատրաստուած մեծ ճկունութեամբ՝ համագործակցաբար անհատական ձեռնարկներու մասնագէտ ներկայացուցիչներուն։
Կարելի չէ մոռնալ, որ արտաքին առեւտուրով եւ ելեւմտական ճարպիկ գործունէութեամբ, անհատական ձեռնարկները մղիչ ուժը դարձան Լիբանանի տնտեսական վերելքին։ Ինչպէս նաեւ կարելի չէ նկատի չունենալ պետութեան բերած նպաստը այդ ուղղութեամբ։ Ներքին ֆիզիքական կարոյցի եւ սարքաւորման աշխատանքներ (ելեկտրակայաններ, ճամբաներ, ջրուղիներ, նաւահանգիստ, օդակայան), պետական հիմնարկներ (պետական դրամատուն, ընկերային ապահովագրութիւն) եւայլն…։
Որպէսզի պետութիւնը կարենայ իրապէ՛ս գործակցիլ անհատական ձեռնարկներու հետ եւ հակազդել ի հարկին անոնց, անհրաժեշտ է որ ան դրական կերպով մաս կազմէ երկրին տնտեսական ղեկավարութեան։ Այդ կրնայ ընել այն ատեն, երբ իր գործօն մասնակցութիւնը կը բերէ արդիւնաբերական մեծ ձեռնարկներուն, շահաբաժինի դրութեամբ։
Պետութեան դերը պէտք է ըլլայ որդեգրել տնտեսական քաղաքականութիւն մը՝ համախորհուրդ անհատական ձեռնարկներու, եւ բլանաւորել զայն։ Բլանաւորման աշխատանքներուն մէջ ան պէտք է նկատի ունենայ ամբողջ շրջանի տնտեսական եւ ընկերային հոլովոյթը։ Լիբանանեան տնտեսութիւնը պէտք է կապել շրջանային տնտեսութեան։ Այս իրատես ըմբռնումը պէտք է հիմք ծառայէ տնտեսական քաղաքականութեան։
Եթէ կ՜ուզենք գոնէ մասամբ զարգացած տարրերու արտագաղթը մեղմել երկրին մէջ եւ պահել տնտեսական բարգաւաճման նախորդ տարիներու համեմատութիւնը, անհրաժեշտ է որ այս երկրին տնտեսութիւնը զարգանայ ճարտարարուեստի գծով, պահելով հանդերձ իր աւանդական կոչումը՝ առեւտուրի եւ ծառայութեանց։ Պէտք է արտադրել այն առարկաները, որոնց պէտք ունին ո՛չ միայն Լիբանանը, այլ մեզ շրջապատող այլ երկիրներ, ըլլան անոնք միջին արեւելեան կամ ափրիկեան։
Պետութիւնը պարտաւոր է իր մասնագէտներով հետեւիլ այդ երկիրներու ընկերային եւ տնտեսական հոլովոյթին եւ, անհատական ձեռնարկներու հետ համախորհուրդ, վերակազմել երկրին տնտեսական կառոյցը՝ համաձայն իր որդեգրած տնտեսական քաղաքականութեան եւ ճշդած բլանին։

Ա) ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԿԱՌՈՅՑԸ
Ընկերային ապահովագրութեան հիմնական օրկանը Սնտուկն
է։ Հոն կը վճարուին աշխատաւորներէն եւ գործաւորներէն գանձուած բոլոր գումարները եւ փոխադարձաբար, ան՝ Սնտուկը կը վճարէ բոլոր հատուցումները։
Ընկերային ապահովագրութիւնը ինքնավար սպասարկութիւն մըն է, պետական հակակշռին ներքեւ։ Զայն կը հովանաւորէ 14 հոգիներէ բաղկացած վարչական գերագոյն յանձնախումբ մը, որուն մաս կը կազմեն հետեւեալները.
¬ Պաշտօնեաներու Համագործակցական Միութիւնը՝ 1 ներկայացուցիչով,
¬ Առողջապահական նախարարութիւնը՝ 1 ներկայացուցիչով,
¬ Եւելմտական նախարարութիւնը՝ 1 ներկայացուցիչով,
¬ Գործատէրերու արհեստակցական միութիւնները՝ 4 ներկայացուցիչներով,
¬ Աշխատաւորներու արհեստակցական միութիւնները՝ 4 ներկայացուցիչով,
¬ Հողամշակութեամբ զբաղող ձեռնարկները՝ 3 ներկայացուցիչով։
Պետական ներկայացուցիչները կը նշանակուին ուղղակի կառավարութեան կողմէ։ Գործատէրերու եւ աշխատաւորներու ներկայացուցիչները կ՜ընտրուին կառավարութեան կողմէ՝ իրեն ներկայացուած տասը հոգինոց ցանկին մէջէն։ Ներկայացուցիչ կրնան նշանակուիլ միայն անոնք, որոնք նախ լիբանանցի են, ապա տեղեակ արհեստակցական, ինչպէս նաեւ ընթացիկ հարցերուն։ Պետական դահլիճը իրաւասու է որեւէ ատեն փոփոխութեան ենթարկելու յանձնախումբին կազմը։
Վարչական այս գերագոյն յանձնախումբին կ՜օժանդակէ 3 հոգինոց մասնագէտներու ենթայանձնախումբ մը։ Այս վերջինին պարտականութիւնն է հաշիւները քննել եւ, ելեւմտական ու մասնագիտական բոլոր հարցերը ուսումնասիրելէ ետք, տեղեկագրել գերագոյն յանձնախումբին եւ կամ տեղեակ պահել ընկերային հարցերու նախարարութիւնը։
Պետական դահլիճը կը նշանակէ նոյնպէս ընդհանուր տնօրէն մը՝ վարելու համար վարչական բոլոր գրասենեակները եւ ազգային Սնտուկին վերաբերեալ բոլոր գործողութիւնները։
Աւելցնենք անմիջապէս, որ վարչական գերագոյն յանձնախումբին անդամները անձամբ պատասխանատու են այն բոլոր վնասներուն համար, որոնց պատճառ կրնան եղած ըլլալ իրենց պաշտօնավարութեան ընթացքին։

Բ) ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՊԱՐՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ
Սնտուկը կը պաշտպանէ իր մօտ արձանագրուած աշխատաւորը, անոր կինն ու զաւակները։ Կը պաշտպանէ նաեւ անոր հայրն ու մայրը (եթէ 60 տարեկանէն վեր են), ինչպէս նաեւ քոյրն ու եղբայրները, եթէ այս վերջիններուն ապրուստը իրմէ կախեալ է։
Սնտուկը աշխատաւորը կ՜ապահովագրէ հետեւեալ չորս պարագաներուն.
1) Ընտանիքի ծանրաբեռնում.
2) Հիւանդութիւն եւ ծննդաբերութիւն.
3) Աշխատանքի արկածներ
4) Վերջ ծառայութեան
Վերոյիշեալ ամէն ճիւղ ունի իրեն յատուկ տոմարը, ուր կ՜արձանագրուին համապատասխան մուտքերն ու ելքերը։
Ընկերային ապահովագրութեան վերաբերեալ չորս ճիւղերէն կրնան օգտուիլ բոլոր աշխատաւորները, բացի պետական պաշտօնեաներէն, որոնք իրենց յատուկ օրէնքները ունին, երկրագործական աշխատաւորները եւ ծառաները։ երկրագործական աշխատաւորները կրնան սակայն ապահովագրուիլ ապագային արկածներու եւ իրենց արհեստին վերաբերեալ հիւանդութեանց դէմ, եթէ մեքենական աշխատանք կը վարեն։ Պետական այն պաշտօնեաները, որոնք քատրէ չեն, պարտաւոր են կապուիլ ընկերային ապահովագրութեան Սնտուկին։
1.¬ Ընտանիքի ծանրաբեռնում
Ամուսնացած, ինչպէս նաեւ զաւակներու տէր աշխատաւորին՝ Սնտկուկը կը վճարէ որոշ գումար մը, զոր կը կոչեն ընտանեկան յատկացում։ Այս գումարին սակը ճշդուած է պետական օրէնքով։
Այսպէս՝
Իր կնոջ համար, որ չ՜աշխատիր, աշխատաւորը կը ստանայ ամսական 15 լ.ո.։
Առաջին զաւկին համար՝ 10 լ.ս.։ Երկրորդ զաւկին համար՝ 9 լ.ո.։ Երրորդ զաւկին համար՝ 8 լ.ո.։ Չորրորդ զաւկին համար՝ 8 լ.ո.։
Այն պարագային, երբ աշխատաւորին կինը չ՜աշխատիր եւ ունի հինգ զաւակ, կը ստանայ ուրեմն առաւելագոյն չափով 60 լ. ոսկի։ Հինգէն վեր եղող զաւակներուն համար, Սնտուկը բան չի վճարեր։ Այն աշխատաւորը, որ մէկէ աւելի կին ունի, կը ստանայ միայն իր առաջին կնոջ համար։ Աշխատող կին մը, որուն ամուսինը 60 տարեկանէն վեր է եւ կամ անկարող է աշխատելու, իրաւունք ունի ընտանեկան յատկացումի, իր ամուսնին համար։
Մանչ զաւակներուն համար կը վճարուի մինչեւ 16 տարեկան։ 16էն յետոյ, եթէ անոնք իրենց ուսումը շարունակեն, վճարումը կ՜ապահովուի մինչեւ 25 տարեկան։
Աղջիկ զաւակներուն համար, Սնտուկը կը վճարէ մինչեւ 25 տարեկան։ Իսկ հիւանդ եւ աշխատելու անկարող զաւակներուն համար տարիքի սահմանում չկայ։

2.¬ Հիւանդութիւն եւ ծննդաբերութիւն
Հիւանդութեան պարագային, Սնտուկը կ՜ապահովագրէ աշխատաւորը, անոր կինն ու զաւակները, նաեւ ընտանեկան պարագաներէն ոեւէ մէկը (հայր, մայր, եթէ 60 տարեկանէն վեր են), քոյր եղբայր (եթէ տունը մնացած են ու իրենց ապրուստը կախեալ է աշխատաւորէն)։
Հիւանդը կը ստանայ բժշկական եւ դարմանական ծախսերուն 70%ը Սնտուկէն։
Հիւանդ աշխատաւորը իր հիւանդութեան պարագային կը ստանայ իր օրավարձը, համաձայն աշխատանքի օրէնքին տրամադրութիւններուն։ Ապահովագրութիւնը կը տեւէ 26 շաբաթ։ Այսուհանդերձ, այս պայմանաժամը կրնայ 52 շաբաթի բարձրանալ, եթէ ընկերային ապահովագրութեան բժիշկը յարմար դատէ զայն։
Ծննդաբերութեան պարագային, աշխատաւոր կինը 60 օրուան արձակուրդ կը ստանայ իր օրավարձին 3/4 վճարումով։ Ան ապահովագրուած է ծննդաբերութենէն առաջ եւ վերջը ստանալիք խնամքներուն, ինչպէս նաեւ ծննդաբերութեան առթած բոլոր ծախքերուն համար։
Որպէսզի հիւանդ աշխատաւորը բժշկական խնամքի եւ հատուցումի տիրանայ, պէտք է որ ան առնուազն վեց ամիս աշխատած եւ համպատասխան Սնտուկին իր մասնակցութիւնը բերած ըլլայ։
Ծննդաբերութեան պարագային, ապահովագրուած կին մը կրնայ օգտուիլ բժշկական խնամքներէն եւ հատուցում գանձել, եթէ առնուազն տասը ամիսէ ի վեր արձանագրուած է ընկերային ապահովագրութեան։
Օրէնքով, ապահովագրութեան Սնտուկը կը պարտի ամէն ամիս հրատարակել, շրջան առ շրջան, բոլոր բժիշկներուն, դեղարան- ներուն եւ հիւանդանոցներուն անունները, որոնց հետ համաձայնութիւն գոյացուցած է։ Հարկ եղած պարագային, ապահովագրեալ աշխատաւորը կրնայ անվարան դիմել անոնց։ Հիւանդանոց պառկելու պարագային, եթէ հիւանդը, Սնտուկին պայմաններէն դուրս, աւելի բարձր կարգի մէջ կ՜ուզէ պառկիլ, ինքը կը վճարէ տարբերութիւնը։
Մահուան պարագային, երբ այդ մահը աշխատանքի միջոցին պատահած չէ, մահացած աշխատաւորին ժառանգորդներուն կը վճարուի 200 լ. ոսկի, իբրեւ թաղմանական ծախս։ Այս գումարը կրնայ նոյնպէս վճարուիլ այն մարդոց կամ հաստատութեանց, որոնք յանձն կ՜առնեն անոր թաղումը։
Ի՞նչպէս աշխատաւոր մը Սնտուկէն կը գանձէ բժշկական խնամքի
եւ դեղերու համար իր ծախսած գումարները։
Աշխատաւորը, հիւանդութեան պարագային, Սնտուկին կողմէ
ճշդուած բժիշկներուն կը դիմէ, անոնց ներկայացնելով Սնտուկին արձանագրութեան իր քարտը։ Բժիշկին կը վճարէ համաձայն Սնտուկի սակերուն եւ անկէ կը ստանայ համապատասխան ստացագիր։
Դեղերու պարագային, դեղարանէն կը գնէ զանոնք, կը վճարէ անոնց գինը փոխան համարժէք ծախսագինի։ Հուսկ ուրեմն իր գործատէրէն կ՜առնէ վկայագիր մը, որուն մէջ այս վերջինը կը հաստատէ, թէ ան անընդհատ վեց ամիսէ ի վեր աշխատած է իր քովը։ Ապա այս բոլոր վաւերաթուղթերը միացնելով իր գործածած դեղերու տուփերուն, կը ներկայանայ Սնտուկ, որ իր ըրած ծախքերուն 70%ը կը հատուցանէ իրեն։
3.¬ Արկածներ եւ արհեստի վերաբերեալ հիւանդութիւններ
Եթէ աշխատաւոր մը արկածի ենթարկուի, անմիջապէս անոր կը տրուի բժշկական եւ դարմանումի անհրաժեշտ խնամքը։ Հարկ
եղած պարագային, ան հիւանդանոց կը փոխադրուի։ Արկածի առաջին օրէն սկսեալ, անոր կը վճարուի իր օրավարձին կամ ամսաթոշակին 3/4ը։ Այս գումարին կէսը միայն կը վճարուի, երբ արկածեալը հիւանդանոց փոխադրուած է։
Այս կացութիւնը կը շարունակուի մինչեւ այն ատեն, երբ պատասխանատու բժիշկները կը յայտարարեն, թէ ան առողջացած է (ուրեմն հարցը կը փակուի եւ ալ հատուցումի մասին չի խօսուիր) եւ կամ աշխատելու անկարող է։ Այդ պարագային՝
1.¬Եթէ արկածեալը ցկեանս չաշխատելու դատապարտուի, իր օրավարձին երկու երրորդը կը ստանայ ցկեանս, իբրեւ կենսաթոշակ։ Բաց աստի, եթէ ան յաւելեալ օգնութեան կարօտի եւ կամ իր քովը օժանդակ անձ մը պահելու անհրաժեշտութիւնը տեսնուի, անոր կը վճարուի յաւելեալ գումար մը, որ կրնայ իր օրավարձին մինչեւ կէսին հասնիլ։
2.¬ Եթէ աշխատաւորը իր աշխատանքի կարողութեան միայն մէկ մասը ցկեանս կորսնցնէ եւ եթէ այդ կորուստը իր կարողութեան 30%ին համապատասխանէ, ցկեանս կենսաթոշակ կը ստանայ, համապատասխան իր կորուստին։ Եթէ անկարողութիւնը 30%էն պակաս է, միանուագ կերպով կը ստանայ միայն երեք տարուան հատուցումին համապատասխան գումար։
3.¬ Եթէ արկածեալը մեռնի արկածի հետեւանքով, անոր ժառանգորդները կը գանձեն արկածեալ աշխատաւորին օրավարձին երկու երրորդը, իբրեւ կենսաթոշակ։ Եթէ ժառանգորդը միայն մէկ անձ է, անոր կը վճարուի վերոյիշեալ գումարին 50 առ հարիւրը։
Որո՞նք են մահացող ախատաւորին ժառանգորդները. Մահացող աշխատաւորին ժառանգորդներն են.
Ա. կարգի ժառանգորդներ՝ իր կինն ու զաւակները։
Բ. կարգի ժառանգորդներ՝ ենթակային հայրը (60 տարեկանէն վեր եւ աշխատելու անկարող), մայրը, չամուսնացած քոյրը (եթէ անոր ապրուստը իրմէ կախեալ է) եւ իր եղբայրները (եթէ աշխատելու անկարող է ու անոր ապրուստը իրմէ կախեալ է)։
Մահացողին կինը կը գանձէ ժառանգին կէսը, մնացեալ մասը կը բաժնուի հաւասարապէս, աստիճանական կարգով։
Զաւակները կը գանձեն մինչեւ 16 տարեկան եւ, դպրոց երթալու պարագային, մինչեւ 25 տարեկան, եթէ մանչ են. աղջիկ ըլլալու պարագային՝ մինչեւ 25 տարեկան։
Եթէ մահացող աշխատաւորին ժառանգորդ կինը վերստին ամուսնանայ, անոր կը վճարուի միանուագ կերպով 3 տարուան կենսաթոշակի համապատասխան գումար մը։ Օրէնքը, իր այս տրամադրութեամբ, կ՜ուզէ օգնել այրի կնոջ, որպէսզի ան վերամուսնութեան պարագային, նիւթական միջոցներ ունենայ իր ամուսնական ծախսերը հոգալու համար։
4.¬ Վերջ ծառայութեան
Սնտուկին յարած ոեւէ աշխատաւոր իր տարիներու աշխատանքին վերաբերեալ հատուցումի իրաւունքը կրնայ գանձել հետեւեալ պարագաներու.
ա) Անոր հաշւոյն պէտք է քսան տարի իր գործատէրերուն կողմէ Ընկերային Ապահովագրութեան Սնտուկին վճարում կատարուած ըլլայ,
բ) Երբ ան աշխատելու անկարողութիւնը առնուազն 50 առ հարիւր է, արգելք հանդիսանալով իր աշխատանքին եւ կամ նման այլ աշխատանք վերցնելուն,
գ) Երբ ան բացարձակապէս աշխատելու անկարող է բժշկական վկայագրի հաւաստիացումով,
դ) Երբ աշխատաւորը կին մըն է, որ կ՜ամուսնանայ,
ե) Եւ կամ 60 տարին բոլորած այր մըն է։ Կնոջ պարագային, տարիքի սահմանը 55 է միայն։
Երբ աշխատաւոր մը վերոյիշեալ պայմանները չէ լրացուցած, սակայն իր ապահովագրութնէն քանի մը տարի վերջը, բնական մահով կը մեռնի, անոր ժառանգորդներուն կը վճարուի իր աշխատած տարիներուն համապատասխան հատուցում։ Ամէն պարագայի տակ, որքան ալ քիչ եղած ըլլան աշխատաւորին ծառայութեան տարիները, վճարուելիք հատուցումը ենթակային 6 ամսաթոշակէն պակաս չի կրնար ըլլալ։ Աշխատաւոր մը իր ողջութեան կրնայ իր ստանալիք գումարին մինչեւ 15% կտակել նախընտրաբար իր ժառանգորդներէն մէկուն։

ՀԱՏՈՒՑՈՒՄԻ ՔԱՆԱԿԻՆ ՃՇԴՈՒՄԸ
Հատուցումի քանակը կը ճշդուի հետեւեալ ձեւով.
Վերոյիշեալ պայմաններէն որեւէ մէկը լրացնող աշխատաւորի մը կը վճարուի 1 ամսաթոշակի համապատասխան գումար ամէն մէկ տարուայ ծառայութեան համար։ Այս ամսաթոշակը գործէ իր արձակուած թուականին նախորդող ամսուան ընթացքին ստացած թոշակն է։
Եթէ պաշտօնական իր ամսաթոշակէն դուրս կը ստանայ այլ նուէրներ կամ վարձատրութիւններ, ասոնց մէկ տարուան գումարը կը բաժնուի 12ով եւ կը բարդուի իր ստացած վերջին ամսաթոշակին վրայ։
Աշխատաւոր մը, որ 60 տարեկանին հասած ըլլալով իր հատուցումի իրաւունքը կը պահանջէ, կը ստանայ առաջին 20 տարիներու ծառայութեանց հաշւոյն, ամէն մէկ տարուան համար մէկ ամսական, 20էն վեր եղող տարիներուն համար 1զ ամսական։ Այս իրաւունքը իրեն կը տրուի այն ատեն, երբ նոյնքան տարիներու համար իր գործատէրը սնտուկին վճարումներ ըրած է անոր հաշւոյն։
Եթէ աշխատաւոր մը Սնտուկին յարած թուականներուն արդէն 20 տարիէ աւելի ծառայութիւն ըրած է իր գործատիրոջ մօտ, անոր 1/2 ամսաթոշակի յաւելեալ հատուցումը կը հաշուեն իր Սնտուկին յարած թուականէն սկսեալ միայն։
2. Որո՞նք են այն պարագաները, որոնց ընթացքին աշխատաւոր մը իր ազատ կամքովը գործը կը լքէ եւ միեւնոյն ատեն առանց վերոյիշեալ պայմանները լրացուցած ըլլալու, իրեն կը վճարուի իր հատուցումի իրաւունքին մէկ մասը.
Ա. ՊԱՐԱԳԱՅ.¬ Եթէ աշխատաւորը թերավարժ (stagiaire) է հաստատութեան մը մէջ եւ առաւելագոյն 2 տարին չէ բոլորած։ Իրեն կը վճարուի իր հատուցումի իրաւունքին 1/3ը։
Երբ աշխատաւոր մը ընկերային ապահովագրութեան Սնտուկին յարած է իր ազատ կամքով ինչպէս նաեւ պաշտօնեայ մը, որ յարած է ընկերային ապահովագրութեան Սնտուկին, տակաւին մէկ տարին չէ բոլորած կ՜ուզէ լքել, անոնց կը վճարուի իրենց իրաւունքին 1/3ը միայն։
Բ. ՊԱՐԱԳԱՅ.¬ Երբ աշխատաւոր մը վերջնականապէս իր գործը կը լքէ եւ չ՜ուզեր այլ տեղ աշխատիլ ուրիշի հաշւոյն, կ՜ուզէ անձնական գործ դարձնել, հատուցումի իր իրաւունքը կը ստանայ հետեւեալ ձեւով.
50% վճարուելիք գումարէն, եթէ 5 տարիէն վար ծառայութիւն ունի։
65% վճարուելիք գումարէն, եթէ 5¬10 տարուան ծառայութիւն ունի։
75% վճարուելիք գումարէն, եթէ 10¬15 տարուան ծառայութիւն ունի։
85% վճարուելիք գումարէն, եթէ 15էն վեր ծառայութիւն ունի։
Գ. ՊԱՐԱԳԱՅ.¬ Սնտուկին յարած աշխատաւոր մը, եթէ անգործութեան մատնուի եւ պէտք ունենայ դրամի, կրնայ, եթէ առնուազն 3 տարիէ ի վեր յարած է Սնտուկին, իր հատուցումներուն հաշւոյն 3 ամսուան համապատասխան գումար ստանալ, ամէն ամիս 1/2 ամսական եւ այս՝ մէկ անգամ միայն։
3 տարիէ աւելի Սնտուկին յարած աշխատաւոր մը, եթէ տուն շինել ուզէ, կրնայ իր հատուցումի իրաւունքին կէսը քաշել Սնտուկէն, պայմանով սակայն, որ նախորդ յօդուածի տրամադրութենէն օգտուած չըլլայ։
Եթէ կարգ մը հաստատութիւններ հատուցումի գծով աւելի նպաստաւոր պայմաններ կ՜ընծայեն աշխատաւորին, այս վերջինը իրաւունք ունի օգտուելու այդ առանձնաշնորհումներէն։
Սնտուկին յարած աշխատաւոր մը ո՛չ մէկ կապ ունի իր գործատիրոջ հետ իր հատուցումներու առընչութեամբ։ Ան իր հատուցումի իրաւունքը կը ստանայ ուղղակի Սնտուկէն։

ՀԱՏՈՒՑՈՒՄՆԵՐՈՒ ՀԱՇՈՒԵՓԱԿԸ
Սնտուկը ինչպէ՞ս կը վճարէ օրինական պայմանները լրացնող աշխատաւորի մը հատուցումը։
Սնտուկը նախ կը ճշդէ, վերոյիշեալ բացատրութիւններուն հիման վրայ, աշխատաւորին հատուցումի իրաւունքը։ Ապա կը գումարէ անոր հաշւոյն զանազան գործատէրերու կողմէ Սնտուկին վճարուած մասնավճարները։
Երկու պարագաներ կրնան ներկայանալ։
ա) Աշխատաւորին վերջին թոշակը բարձր ըլլալով իր նախորդ թոշակներէն, եթէ Սնտուկ հաւաքուած գումարը ենթակային պահանջքէն վար ըլլայ, վերջին գործատէրն է որ պարտաւոր է վճարելու տարբերութիւնը որմէ կը զեղչուի, սակայն, այն տոկոսը (5%), որ աշխատաւորին հատուցումներու հաշւոյն Սնտուկ վճարուած գումարներէն գոյացած է։
բ) Եթէ աշխատաւորին վերջին թոշակը ցած է իր նախորդ տարիներու թոշակներէն, անոր կը վճարուի իր հաշւոյն հոն փոխանցուած հատուցումին բոլոր գումարները, որոնց վրայ կը բարդուի 5% տոկոս։

Գ) ԳՈՐԾԱՏԻՐՈՋ, ԱՇԽԱՏԱՒՈՐԻՆ ԵՒ ՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՊԱՐՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՍՆՏՈՒԿԻՆ ՀԱՆԴԷՊ
Պետութեան կողմէ ճշդուած սակի մը հիման վրայ, գործատէրը Սնտուկին կը վճարէ ապահովագրութեան չորս պարագաներուն անխտիր, իսկ գործաւորը եւ պետութիւնը կը վճարեն միայն հիւանդութեան եւ ծննդաբերութեան պարագային։
Առաւելագոյն թոշակը, զոր Սնտուկը նկատի կրնայ ունենալ իր գանձումներուն համար, 750 լ. ոսկի է։
Թերավարժ աշխատաւորի մը պարագային, որ արհեստի կը վարժուի, որքան ալ քիչ ըլլայ իր թոշակը, եթէ նոյնիսկ բոլորովին ձրի աշխատի, գործատէրը կը պարտի Ապահովագրութեան Սնտուկին վճարել, հիմք ունենալով 50 լ. ոսկիի ամսաթոշակ՝ այդ թերավարժ գործաւորին համար։
Աշխատաւոր մը առաւելագոյն մինչեւ 20 տարեկան կրնայ թերավարժ նկատուիլ, եթէ մինչ այդ աշխատաւորի նուազագոյն թոշակ չգանձէ։
1.¬ ԸՆտանեկան յատկացումներու պարագան
Ընտանեկան յատկացումներու պարագային, գործատէր մը պարտաւոր է Սնտուկին վճարել իր բոլոր պաշտօնէութեան վճարած թոշակներու գումարին 7,5%ը, եթէ նոյնիսկ անոնք ամուսնացած չեն։ Օտարահպատակ աշխատաւորներու համար եւս գործատէրը պարտաւոր է վճարելու, թէեւ այս վերջինները չեն օգտուիր ընտանեկան յատկացումներէն։
Հաստատութիւն մը, որ տասէն աւելի աշխատաւորներ ունի, պարտաւոր է իր հաշիւները Սնտուկ ներկայացնել ամէն ամիս։ Սնտուկին կողմէ պատրաստուած ցուացատախտակին վրայ կը յայտարարէ իր աշխատաւորներուն թիւը, անոնց վճարած օրավարձերուն կամ ամսաթոշակներուն գումարը եւ Սնտուկին իրաւունքը՝ 7 առ հարիւր։ Այս գումարէն կը զեղչէ ինչ որ ինք կը վճարէ, համաձայն Սնտուկին կողմէ ճշդուած սակերու, իր ամուսնացած աշխատաւորներուն ընտանեկան յատկացումները։
Եթէ հաստատութիւնը տասը հոգիէն վար թիւով աշխատաւորներ ունի, այդ պարագային, ան իր վճարումները կը կատարէ Սնտուկին երեք ամիսը անգամ մը։ Սնտուկէն կը ստանայ վճարման տետրակ մը, որմէ ամէն ամիս թերթ մը կը փրցնէ ու կու տայ իր ամուսնացած աշխատաւորին, որպէսզի ան կարենայ Սնտուկէն գանձել իր ընտանեկան յատկացումները։ Գործատէրը պարտաւոր է աշխատաւորին տուած այդ թերթիկին վրայ յիշատակելու անոր Սնտուկ արձանագրութեան թիւը, լման ամիս մը աշխատած ըլլալու վկայութիւնը, եւայլն։
Եթէ աշխատաւորը 16 տարեկանէն վեր դպրոց յաճախող տղայ ունի, գործատէրը անկէ կը պահանջէ դպրոցական վկայագիր եւ զայն կը փոխանցէ Սնտուկ։
Ամէն անգամ, որ աշխատաւորին ընտանեկան վիճակը փոփոխութեան ենթարկուի, ամուսնանալով, զաւակ ունենալով եւ կամ մահով, գործատէրը աշխատաւորէն կը պահանջէ համապատասխան պաշտօնական վկայագիր, զոր իր կարգին կը ներկայացնէ Սնտուկի սպասարկութեան։
Այն աշխատանոցը, որուն աշխատաւորներուն թիւը հինգէն վար է, դրամագլուխը 20 հազարը չէ անցած եւ ուր գործատէրը ձե- ռային աշխատանքով կը մասնակցի արտադրութեան, գործատէրը կը վճարէ փոխան 7,5%ի, միայն 5% վերոյիշեալ Սնտուկին։
2.¬ Հիւանդութեան եւ ծննդաբերութեան պարագան
Այս Սնտուկին կը վճարեն գործատէրը, աշխատաւորը եւ պետութիւնը։
Գործատէրը կը վճարէ աշխատաւորին թոշակին 5,5%ը, իսկ աշխատաւորը՝ 1,5 առ հարիւրը։ Գործնականին մէջ սակայն, գործատէրը, ինքը կը վճարէ 7 առ հարիւր Սնտուկին եւ կը զեղչէ աշխատաւորին թոշակէն 1,5 առ հարիւր։
Պետութիւնը յանձնառու է վճարելու, ամէն տարի, այս նպատակներուն համար ծախսուած ընդհանուր գումարին 25 առ հարիւրը։ Արդարեւ, սա միակ վճարումն է, որով պետութիւնը նիւթապէս կը մասնակցի Ընկերային Ապահովագրութեան Սնտուկի ծախսերուն։
3.¬ Վերջ ծառայութեան
Գործատէրը՝ աշխատաւորի հատուցումին հաշւոյն կը վճարէ Սնտուկին անոր թոշակին 8,5 առ հարիւրը։ եթէ աշխատաւորը 1965 Մայիս 1էն առաջ գործի էր արդէն եւ չէ յարած սնտուկին, ան իր հատուցումի իրաւունքը կը ստանայ ուղղակի գործատէրէն, համաձայն 1946ի աշխատանքի օրէնքին։ Այս պարագային, գործատէրը Ընկերային Ապահովագրութեան Սնտուկին որեւէ վճարում չի կատարեր, այն ինչ որ կը վերաբերի անոր հատուցումին։
Ամէն անգամ, որ գործատէր մը նոր աշխատաւոր մը գործի առնէ, պարտաւոր է յաջորդ 10 օրերու ընթացքին զայն Սնտուկ յայտարարելու։ Նոյնն է պարագան, երբ աշխատաւոր մը գործը լքէ եւ կամ, երբ գործատէր մը զայն օրինական պայմաններու մէջ գործէ արձակէ։ Այս վերջին պարագային, եթէ աշխատաւորը մէկ տարիէ աւելի ծառայութիւն ունի, գործատէրը պարտաւոր է անոր մէկ ամսուան վճարեալ պայմանաժամ շնորհելու։ Երբ ան 4 տարիէն աւելի ծառայութիւն ունի, այս պայմանաժամը երկու ամիս է։ 60 տարեկանը անց աշխատաւորի մը հաշւոյն գործատէրը հատուցումներու Սնտուկին բան չի վճարեր։ Այս յօդուածին նպատակն է դեռ աշխատաւորներուն առիթ ընծայել, որ աւելի դիւրութեամբ գործ ճարեն, երբ անգործ են եւ աշխատելու անհրաժեշտութիւնը կը զգան։
4.¬ Աշխատանքի արկածներու եւ արհեստի վերաբերեալ հիւանդութեանց պարագան Սնտուկը տակաւին չսկսաւ աշխատաւորը ապահովագրել այս պարագաներուն։ Համապատասխան Սնտուկին վճարողը միայն
գործատէրը պիտի ըլլայ։ Կը կարծուի, որ այդ գումարը աշխատաւորին թոշակին 3%ը ըլլայ միայն։
Ինչպէս երեւան կու գայ վերոյիշեալ տուեալներէն, Ընկերային Ապահովագրութեան գործադրութիւնը Լիբանանի մէջ այնքան ալ պարզ եւ հեշտ ձեռնարկ մը չէ։ Անոր յարած են ներկայիս շուրջ 220 հազար աշխատաւորներ։ Անոր պաշտօնէութեան թիւն է 820 եւ իր տրամադրութեան տակ ունի մօտաւորապէս 100 միլիոն լ. ոսկի։ Մօտ ատենէն, ան պիտի ապահովագրէ նաեւ երկրագործութեամբ զբաղող աշխատաւորները։
Եւրոպական երկիրներ տարիներ ճգնեցան, հսկայական օրէնսդրութիւն մշակեցին եւ տակաւին միշտ ալ ուսումնասիրութեան առարկայ հարցեր ի յայտ կու գան գործի ընթացքին։
Այսուհանդերձ, ան անհրաժեշտութիւն մըն էր։ Ճիշդ է որ ան իսկական եւ բացարձակ ապահովագրութիւն մը չէ եւ կարելի չէ ընկերային եւ տնտեսական այս կառոյցին մէջ մտածել անոր մասին։ Պէտք չէ զայն շփոթել բարեսիրական հաստատութեան մը հետ եւ ոչ ալ պետական հանրօգուտ սպասարկութեանց հետ։ Ընկերային Ապահովագրութիւնը գթութեան գործ մը չէ, ո՛չ ալ առեւտրական կոչում ունի։
Ինչպէս կ՜ըսէ ֆրանսացի մասնագէտ Ժագ Տուպլէ (Սէքիւրիթէ Սոսիալ, 1957), «ան աշխատաւորին վճարուելիք զանազան հատուցումներուն ընկերային դառնալն է»։
Աւելի պարզ խօսելով, ան կազմակերպութիւն մըն է, որուն շնորհիւ աշխատաւորը որոշ իրաւունքներու կը տիրանայ, այլապէս, եկամուտներու աւելի լաւ եւ արդար վերաբաշխումի ձեւ մըն է։
Լորտ Պիվրիճ, այս դրութեան ռահվիրաներէն մէկը, բնութագրելով ընկերային ապահովագրութեան նպատակը, կ՜ըսէր. «Ան պէտք է անհետացնէ քաղաքացիին կեանքէն թշուառութեան վիճակը, անոր ապահովելով ամէն վայրկեան բաւարար եկամուտ, որպէսզի ի վիճակի ըլլայ իր կարիքներուն մարդկայնօրէն գոհացում տալու»։
Ինչպէս որեւէ մեծ ձեռնարկի պարագային, անհրաժեշտ է սակայն, որ ան առողջ հիմերու վրայ դրուի, անոնց սպասարկութիւնները լաւ կազմակերպուին եւ արդիւնաւէտ աշխատանքի լծուին։ Որպէսզի ան յաջողի, անհրաժեշտ է մանաւանդ, որ աշխատաւորը եւ գործատէրը, լիովին գիտակցելով իրենց փոխադարձ պարտաւորութիւններուն, անսակարկ ենթարկուին օրէնքի տրամադրութիւններուն։

Արդարեւ բոլոր թերաճ երկիրներն ալ հետզհետէ կ՜անդրադառնան, որ տնտեսական եւ ընկերային զարգացման համար էական է ունենալ մարդկային որակեալ դրամագլուխ։ Ան նախ անհրաժեշտ է՝ երկրին բնական եւ մարդկային հարստութիւնները կարենալ լաւագոյնս շահագործելու համար։ Ան անհրաժշետ է նաեւ օտար պետութիւններէն ստացուած տնտեսական եւ ելեւմտական նպաստները արդիւնաւոր կերպով օգտագործելու համար։ Անոնք կը գիտակցին նոյնպէս այն իրողութեան, որ ոեւէ մարդկային հաւաքականութիւն, ժողովուրդ կամ երկիր, կարենալ ապրելու եւ զարգանալու համար, պէտք ունի որոշ չափով մարդկային որակեալ դրամագլուխի, որուն պակասով՝ ան կը կորսնցնէ իր կենսունակութիւնը, ամլութեան կը դատապարտուի եւ ապա կը փճանայ։
Մասնագէտներու մեկնումով թերաճ երկիրներու աստիճանական բարձրացումը դէպի տնտեսական զարգացում կը կաղայ, եւ հետզհետէ կը խորանայ այն խրամատը, որ զիրենք կը բաժնէ զարգացումի մէջ գտնուող այլ երկիրներէն։

ԻՆՉՊԷ՞Ս ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՆԱՅ ՇԱՐԺՈՒՄԸ
Ըստ ՄԱԿի վիճակագրութեանց
1) Կարեւոր թիւվ մասնագէտներ կը գաղթեն, ամէն տարի, թերաճ երկիրներէն դէպի տնտեսապէս զարգացած երկիրներ։
2) Ամէն տեղ, մեկնողներուն մէջ տիրական թիւ կը կազմեն
բժիշկները, հիւանդապահուհիները, գիտնականները եւ այլ մասնագէտներ։
3) Գաղթելու ձգտում մը կայ միշտ համալսարանական զարգացած տարրերու մօտ։
4) Եւրոպայէն Ամերիկա մեկնողներուն թիւը քիչ է. սակայն, ստուար է թիւը անոնց, որոնք կը մեկնին թերաճ երկիրներէն դէպի Ամերիկա, Ֆրանսա, Գերմանիա։
5) Այն երկիրները, ուրկէ համալսարանական զարգացած տարրերը կը մեկնին, գլխաւորաբար կը ներկայացնեն Չինաստանը, Քորէան, Իրանը, Հնդկաստանը, Միջին Արեւելեան երկիրները, Թուրքիան եւ Յունաստանը։
6) Ուսման համար Ամերիկա մեկնողներուն 40%ը հոն կը մնայ։ Ըստ Տոքթ. Շարլ Թիտի ուսումնասիրութեան, գաղթողներուն 25%ը միայն կը վերադառնայ։

ՈՐՈ՞ՆՔ ԵՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ ԱՅՍ ՏԵՂԱՓՈԽՈՒԹԵԱՆ
Այս հարցին առընչութեամբ, Փրոֆ. Քաննաան, իր 1968ին հրատարակած գրքին մէջ կ՜ըսէ. «Այն հոսանքը, որ կը տանի մասնագէտները աղքատ երկիրներէն դէպի հարուստ երկիրներ, ցոյց կու տայ պարզապէս առաջիններուն տնտեսապէս յետամնաց ըլլալը՝ բաղդատմամբ միւսներուն։ Հետեւաբար, ան մասնագէտներու արտագաղթը կը վերագրէ խնդրոյ առարկայ երկրին տնտեսապէս աղքատ ըլլալուն։

Ա.¬ Արտաքին պատճառներ.¬ Բոլորիս համար ալ յստակ երեւոյթ մըն է, որ տնտեսապէս զարգացած եւ հարուստ երկիրները իրենց կը քաշեն թերաճ երկիրներու մտաւորական ընտրանին։ Ասիկա առաջ կու գայ՝
1) Տնտեսապէս բարգաւաճ երկիրներու համալսարաններու անբաւարարութենէն։ Արդարեւ, հոն գտնուող կրթական բարձր հաստատութիւնները ի վիճակի չեն իրենց սեփական միջոցներով ապահովելու երկրին այն մասնագէտները, որոնց պէտք ունի ան։
Հիւսիսային Ամերիկան, օրինակի համար, իր բոլոր համալսարաններով, կու տայ տարեկան 8000 բժիշկ, երբ երկիրը պէտք ունի 12 հազարի։
Անգլիան, իր կարգին, բժշկական անձնակազմի պահանջին 1¬3ը կ՜ապահովէ դուրսէն ներգաղթող բժիշկներով։
Ամերիկայի աշխատանքային ուսումնասիրութեանց յատկացուած պետական գրասենեակը կը նախատեսէ, որ 1975էն սկսեալ Ա- մերիկան պիտի ստիպուի ընդունիլ տարեկան 40 հազար մասնագէտներ, որոնց վստահաբար 20 հազարը թերաճ երկիրներէն։
Միւս կողմէ, Ամերիկայի գիտական հետազօտութեանց մեծ կեդրոնները, որոնք կ՜աշխատին շնորհիւ պետական վարկերու, պէտք ունին միշտ աւելի մեծ թիւով գիտնականներու։ Թերաճ երկիրներու գիտնականները նկատի ունենալով առաջարկուած պայմանները կը լքեն իրենց երկիրը։
2) Ներգաղթի քաղաքականութիւն մը.¬ Զարգացած երկիրները իրենց տնտեսութիւնը զարգացնելու համար, մեծ կարեւորութիւն կու տան օտար մասնագէտներու ներգաղթին։ Այսպէս՝ Գանատայի ներգաղթի նախարարը, իր «Ճերմակ գրքին» մէջ (1968), կը յայտարարէ. «Ներկայիս Գանատայի ճարտարարուեստական տնտեսութիւնը, աշխատանքի համար, կարեւորութիւն կու տայ զարգացած եւ մասնագէտ անձերու։ Այն մեծ ծախսերը, զորս մենք պէտք է ընէինք մասնագէտներ պատրաստելու համար, կը մնան խնայուած, երբ զանոնք բերենք արտասահմանէն»։
Ամերիկայի արտաքին գործոց նախարարը, 1963ին, ներգաղթի օրէնքներուն ուսումնասիրութեան առիթով յայտարարած է. «Լաւ կազմակերպուած ներգաղթը կրնաք նկատել իբրեւ ազգային եկամուտի մեծագոյն աղբիւր…»։
Տնտեսապէս բարգաւաճ երկիրներու հետապնդած ներգաղթի վերոյիշեալ քաղաքականութիւնը, անկասկած իր դերը ունի թերաճ երկիրներու մասնագէտներու մեկնումին մէջ։

Բ.¬ Ներքին պատճառներ.¬ Բոլոր ներքին պատճառները կապ ունին թերաճ երկիրներու տնտեսական աղքատութեան հետ։ Պիտի խմբենք զանոնք երեք բաժիններու մէջ։
1.¬ Կրթութիւնը եւ ուսումը.¬ Թերաճ երկիրներու մէջ, առհասարակ ուսանողներուն տրուած ուսումը չի համապատասխաներ անոնց պահանջին։ Հոն՝ համալսարաններու թիւը կը բազմապատկեն՝ ազգային արժանապատուութեան նկատումով, եւ անոնցմէ դուրս եկած մեծ թիւով մասնագէտներ կը ստիպուին գաղթել, տրուած ըլլալով, որ երկրին ընկերային եւ տնտեսական զարգացումը նոյն համեմատութեամբ չէ աճած։ Ասոր պէտք է աւելցնել նոյնպէս սխալ ուղղութիւն մը։ Վարչական եւ պետական պաշտօններու համար կը պատրաստուին մեծ թիւով համալսարանականներ՝ երբ երկիրը պէտք չունի անոնց, այլ պէտք ունի գործնական գիտութեանց մասնագէտներու։
Օրինակ մը տալու համար՝ յիշենք Լատին Ամերիկայի պարագան, ուր 600 հազար համալսարանական պատրաստութեամբ մարդոց մէջ՝ 3%ը միայն կը զբաղին երկրագործութեամբ եւ գիւղատնտեսութեամբ, երբ աշխատաւորութեան 46%ը կը պարապի երկրագործութեամբ։ (Տեսնել ՄԱԿի ընդհանուր քարտուղարին տեղեկագիրը)։
Ուրեմն համալսարանական մասնագիտութիւն մը կայ. որուն արտադրութիւնը բաւարար չէ, իսկ այլ արտադրութիւն մը կայ, որ անհրաժեշտ չէ։
Լեզուն, իր կարգին, կը նպաստէ ուղեղներու արտագաղթին։
Բոլոր գաղթողները քաջածանօթ են՝ կամ անգլերէնին եւ կամ ֆրանսերէնին։
Արտասահման ուսում ստացող երիտասարդութեան 40%ը չի վերադառնար։ Այս կացութեան կը նպաստեն հետեւեալ պատճառները.
ա) Ուսումը որքան երկար միջոցի վրայ տարածուի արտասահմանի մէջ, այնքան կ՜աւելնայ հոն մնալու հաւանականութիւնը։
բ) Որքան ենթակային ուսանած երկիրը հարուստ ըլլայ, այնքան մեծ կ՜ըլլայ անոր գրաւչութիւնը։
գ) Զարգացած երկիրներուն մէջ ուսանողին ստացած ուսումը ներդաշնակ է երկրին պահանջներուն հետ։ Ան համապատասխան գործ կը գտնէ իր ընտրած որեւէ ճիւղին համար։
2.¬ Աշխատանքի հեռանկարները եւ եկամուտը.¬
Երբ երկրի մը մէջ, որոշ ճիւղերու համար մասնագէտներու թիւը աւելի է, քան պահանջուածը, անգործ մնացողները բնականաբար գաղթելու մասին պիտի մտածեն։
Թերաճ երկիրներու մէջ աշխատանքի պահանջները յստակ կերպով ժողովուրդի սեփականութիւն չեն դառնար։ Բարեկամներու
եւ ծանօթներու միջամտութեամբ է, որ մարդիկ յաճախ գործի կը մտնեն։ Թէեւ աշխատանքի մասնաւոր գրասենեակներ կան, սակայն, անոնք անբաւարար են եւ լաւ չեն կազմակերպուած։ Վկայեալ անձ մը երկար ժամանակ կը տրամադրէ գործ մը ճարելու համար։
Մասնագէտ մը, որ իր ճիւղին մէջ չէ յաջողած, ի վիճակի չէ իր ընտրած ճիւղին նմանող այլ ճիւղի մը մէջ աշխատելու, չտառապելու համար ստորակայութեան բարդոյթէ, որ առաջ կու գայ անգործութեամբ։
Եկամուտները մեծ դեր կը խաղան թերաճ երկիրներու մէջ։ Նախ անհաւասարութիւն կայ նոյն երկրին մէջ երկու նոյն պաշտօնները վարող մարդոց թոշակներուն միջեւ։ Աւելի մեծ է տարբերութիւնը, երբ այդ թոշակը կը բաղդատուի արտասահմանի մէջ նոյն պաշտօնը ունեցող անձի մը թոշակին հետ, նոյնիսկ, եթէ նկատի ունենաք այդ երկրին դրամին գնողական արժէքը եւ տուրքերու դրութիւնը։
Այսուհանդերձ, թոշակները միակ պատճառները չե՛ն ժողովուրդի մը գաղթը բացատրելու համար։
Օրինակ, Ճափոնի մէջ, թոշակները համեմատաբար ցած են. սակայն, շատ քիչեր կը լքեն իրենց երկիրը ու կը մեկնին, որովհետեւ գործերը աւելի կանոնաւոր հիմերու վրայ դրուած են, եւ ընկերային կարգերը եւ արհեստակցական խմբաւորումները աւելի ներդաշնակօրէն զօդուած են իրարու։
Անգլիոյ պարագային, հոն կատարուած ուսումնասիրութիւն մը՝ ներգաղթող մասնագէտներու մասին, ցոյց կու տայ, որ անոնց 25%ը միայն նիւթական նկատումներով գաղթած են։
Այն երկրին մէջ, ուր մեծ քաղաքները քիչ են, եւ հետեւաբար ընկերային եւ մշակութային կեդրոնները հազուագիւտ, զարգացած մարդը, երբ կը զրկուի մտային սնունդէն, կը մտածէ գաղթելու մասին։
Աշխատաւորներու համախմբումը քանի մը մեծ կեդրոններու մէջ եւ անոնց վատ ու անհամեմատական բաժանումը աշխարհագրական տեսակէտէն, նոյնպէս առիթ կ՜ընծայեն արտագաղթի։ Օրինակի համար, Սենեկալի մէջ բժիշկներուն 96% կը գտնուի Տաքար, որ կը հաշուէ բնակչութեան 1/6 տոկոսը միայն։ Ասիկա պատճառ կը դառնայ, որ հոն աշխատող բժիշկներուն եկամուտը նուազի։ Մինչդեռ, Տաքարէն դուրս, բնակչութեան 5/6ին կը մնայ բժիշկնե- րու թիւին 4%ը։
Փրոֆ. Քաննաբան կ՜ըսէ. «Աղքատ երկիր մը երբ շատ մեծ է, պատճառ կը դառնայ իր զարգացած տարրերու մեկնումին, որովհետեւ ընկերային եւ մշակութային կեանքը կեդրոնացած կը մնայ քանի մը քաղաքներու մէջ, ուր կը համախմբուին մասնագէտները, անգործութիւն առաջացնելով։ Հնդկաստանի պէս երկիր մը, որ աղքատ է, բայց միեւնոյն ատեն մեծ, փոքր կ՜երեւայ մասնագէտներուն, եթէ նկատի ունենանք անոր տնտեսական եւ մշակութային սեղմ գործունէութիւնը»։
Կան հետեւաբար զանազան այլ պատճառներ, որոնք սերտօրէն կապուած են երկրի մը ընկերային, տնտեսական եւ վարչական կառոյցին հետ։
Վալթըր Էտըմդ իր ներգաղթի եւ արտագաղթի ազդակներու ուսումնասիրութեան նուիրուած գրքին մէջ կ՜աւելցնէ. «Երբ երկու երկիրներ իրարու բաղդատենք, որքան աւելնայ ընտրութիւնը մէկէն միւսին, այնքան կ՜աւելնայ վկայեալ մարդոց գաղթելու փափաքը»։
Այս տեսակէտը ան մաթեմաթիքական ֆորմիւլի վերածած է, եւ անով կը ճշդէ զանազան երկիրներու համար մասնագէտներու գաղթի հաւանականութիւնը եւ անոնց մօտաւոր թիւը։

ԼԻԲԱՆԱՆԻ ՊԱՐԱԳԱՆ
Լիբանանը, նկատի ունենալով իր աշխարհագրական գիրքը, ընկերային, տնտեսական, եւ քաղաքական կառոյցը, հինէն ի վեր ճանչցած է արտագաղթը։ Տնտեսական տագնապները եւ քաղաքական անհանդուրժելի իրադարձութիւնները, պատճառ եղած են, որ իր ժողովուրդին մէկ մասը գաղթէ։ Այս պարագային, արտագաղթը ունեցած է յաճախ բարերար հետեւանք։ Ան առիթ տուած է տնտեսական որոշ հաւասարակշռութեան եւ բարեկարգութեան։ Սակայն, 1945էն ասդին, կատարուող գաղթը կը զանազանուի նախորդներէն անով, որ մեկնողներուն մեծ մասը կազմուած է արդէ՛ն իսկ պատրաստուած համալսարանականներէ, մասնագէտներէ, այսինքն՝ ուղեղներէ։
Արդարեւ, ամէն տարի, շուրջ 12¬13 հազար հոգի կը գաղթեն, որոնց 7 հազարը դէպի տնտեսապէս զարգացած եւ բարգաւաճ երկիրներ, եւ 6 հազարը՝ արաբական երկիրներ։
Ըստ Փրոֆ. Զահլանի, Լիբանանի մէջ ներկայիս կան 3 հազար
երկրաչափ եւ 1600 բժիշկ, որոնց վրայ կու գան աւելնալու, ամէն տարի, 60 նոր բժիշկներ եւ 120 երկրաչափներ։ Եթէ անոնց միայն 40ը մեկնին, ամէն տարի, պիտի ըսենք թերեւս, որ պարագան ծանր չէ։ Սակայն, հարցը կը ստանայ լուրջ բնոյթ, երբ այդ մեկնողները որակական իմաստով լաւագոյններն են։
1962էն մինչեւ 1966, Հիւսիսային Ամերիկա եւ Գանատա մեկնած մասնագէտներուն թիւը կը հասնի 1912 հոգիի։
Ամերիկա գաղթողներու ընդհանուր թիւը, երբ 1960ին 2951 հոգի էր միայն, 1968ին բարձրացաւ 6436 հոգիի, այսինքն՝ 219% յաւելում արձանագրելով։ Եւ այս շարժումը կ՜աճի հետզհետէ՝ մտահոգիչ վիճակ մը ստեղծելու աստիճան։ Երկրաչափներու, բժիշկներու եւ այլ գիտական ճիւղերէ վկայեալ անձերու մեկնումը, 1956ի եւ 1967ի միջեւ, աւելցած է հինգ անգամ, ինչ որ կը համապատասխանէ մօտաւորապէս ժողովուրդին աճման համեմատութեան։ Այսպէս՝ 1962էն 1966 տարիներուն մեկնած են.

Ամերիկա Գանատա Ֆրանսա
Ընկեր. գիտութեանց 41 11 1
Բնագիտութեան մասնագէտ 72 8 24
Երկրաչափ 177 19 129
Բժիշկ 89 41 1
Վկայեալ հիւանդապահուհի 62 10

Օտար երկիրներ ուսումը շարունակելու գացած լիբանանցի ուսանողներ կը բաժնուին հետեւեալ կերպով.
1964ին, Աւստրալիա՝ 34, Աւստրիա՝105, Գանատա՝ 41, Ֆրանսա՝ 920, Արեւմտեան Գերմանիա՝ 221, Իտալիա՝ 17, Սպանիա՝ 17, Զուիցերիա՝ 98, Սուրիա՝ 139, Եգիպտոս՝ 493, Չեխոսլովաքիա՝ 40, Ամերիկա՝ 700, Ռուսիա՝ 48, ընդհանուր գումար՝ 2933։
Այս ուսանողութեան աւելի քան 25%ը ապահովաբար չի վերադառնար։
Գաղթողներուն մէջ մեծ թիւ կը կազմեն բարձրագոյն ուսումը աւարտած լիբանանցիները։ երբ երկու լիբանանցիներ գաղթեն, ըստ Փրոֆ. Զահլանի, պէտք է ընդունիլ, որ միայն երկու հոգի չէ՛, որ կը պակսի երկրէն, այլ, անկասկած, մէկ արհեստաւոր եւ մէկ բժիշկ, կամ՝ մէկ արհեստաւոր եւ մէկ երկրաչափ, եւ կամ այլ գիտական ճիւղէ վկայեալ մը։
Արտագաղթի արտաքին պատճառները մնալով նոյնը, ինչ որ են միւս երկիրներուն համար, այսինքն՝ տնտեսապէս զարգացած երկիրներու որդեգրած յատուկ քաղաքականութիւնը ներգաղթի նկատմամբ, տեսնենք, թէ որո՞նք են, Լիբանանի պարագային, ներքին պատճառները։
Ա.¬ Կրթութիւն եւ ուսում.
Լիբանանի մէջ գոյութիւն ունին եօթը բարձրագոյն ուսման
գլխաւոր կեդրոններ.
¬ Ամերիկեան համալսարան, հիմնուած՝ 1866ին,
¬ Սէն Ժոզէֆ համալսարան, հիմնուած՝ 1881ին,
¬ Լիբանանեան համալսարան, հիմնուած՝ 1953ին,
¬ Արաբական համալսարան, հիմնուած՝ 1960ին,
¬ Պէյրութ Գոլէճ Ֆոր Ուիմէն, հիմնուած՝ 1924ին,
¬ Հայկական Գոլէճ, հիմնուած՝ 1955ին,
¬ Բարձրագոյն ուսմանց ֆրանսական կեդրոն, հիմնուած՝ 1946ին։
Ասոնց վրայ պէտք է աւելցնել նաեւ քանի մը այլ՝ նուազ կարեւոր կեդրոններ։
Վերոյիշեալ բոլոր համալսարաններու ուսանողութեան թիւը 1968¬1969 տարեշրջանին՝ կը հասնէր 32.376 հոգիի։
Կրթական նախարարը ուղղակի որեւէ հեղինակութիւն չունի այս կրթական բարձրագոյն կեդրոններուն վրայ, որոնք ազատ կերպով կը ճշդեն իրենց կրթական ծրագիրները, աւանդուած երեք տարբեր լեզուներով՝ արաբերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն։
Այս զանազանութիւնը ծրագրի, լեզուի, ներմուծուած մտայնութիւններուն կու տայ կրթութեան եւ ուսման մակարդակի տարբերութիւն եւ աններդաշնակութիւն։ Լեզուներու զանազանութիւնը երբեմն յառաջ կը բերէ կղզիացում։ Այս բոլորը պատճառներ են, որոնք կը նպաստեն արտագաղթին։
Միւս կողմէ ցաւալի է նկատել, որ մեր համալսարաններուն մէջ դասաւանդուած նիւթերը չեն համապատասխաներ երկրին պահանջին։
Այսպէս, 1968¬69ին զուտ լիբանանցի 15.637 ուսանողներուն՝
26.1%ը գիտական ճիւղ արձանագրուած էին,
68,2%ը մարդկային եւ ընկերային գիտութեանց, եւ
5,7%ը բժշկութեան։
Խճողում կայ եւ հետզհետէ կ՜աւելնայ այն ճիւղերուն մէջ, որոնց երկիրը պէտք չունի, մինչդեռ աւելի կարեւոր ճիւղերը կու տան նուազ թիւով վկայեալներ։
Օրինակի համար, գիւղատնտեսութեան, առեւտրական հաստատութիւններու վարչութեան եւ զանազան թեքնիքներու վկայական ունեցողները քիչ են, մինչդեռ բանակ կը կազմէ գրականութեան, փիլիսոփայութեան, ընկերաբանութեան, քաղաքական գիտութեանց եւ իրաւաբանութեան արձանագրուած ուսանողներուն թիւը։
Արտասահման ուսում առած երիտասարդութեան պարագան.
Ըստ Փրոֆ. Զահլանի, 1969ին, 3 հազար 500 ուսանողներ արտասահման գացած են իրենց ուսումը կատարելագործելու համար։

1964ին՝ 3 հազար ուսանողներ գացած էին, որուն 1/4ը Ամերիկա։ Այս թիւին 20%ը չէ վերադարձած։
1969ի վիճակագրութեանց համաձայն, Լիբանանի մէջ համալսարանական վկայական ունեցողներու թիւն է, այս տարի, 24.431 հոգի, որուն 40%ը արտասահման ստացած են իրենց ուսումը։ Ասոնց գրեթէ բոլորն ալ գացած են իրենց անձնական միջոցներով։ Պետութիւնը ոչ մէկ կապ պահած է անոնց հետ։
Ըստ Հարպիսոնի եւ Մայերսի, երկիրները պէտք է դասաւորել իրենց տնտեսական եւ ընկերային մակարդակով։ Ժողովուրդի մը յառաջդիմութիւնը կապ ունի երկրին տնտեսական մակարդակին հետ։
Այսպէս, որոշ ցուցանիշով մը, կարելի է բացատրել որեւէ երկրի զարգանալու կարողութիւնը, եւ իր տրամադրութեան տակ գտնուող կարելիութիւնները։ Լիբանանի համար այդ ցուցանիշը 24,3 է, Ֆրանսայի համար՝ 107,8, Ամերիկայի համար՝ 261,3։ Լիբանան կը գտնուի զարգացման երկրորդ փուլին մէջ. պէտք է ան աստիճանաբար յառաջդիմէ եւ անցնի 3, 4, 5, 6րդ փուլերուն։
Որքան երկիր մը յամենայ իր զարգացման յաջորդական փուլերուն մէջ եւ կամ դադրի յառաջդիմելէ, այնքան մեծ կ՜ըլլայ թիւը գաղթող մասնագէտներուն։ Միաժամանակ, որքան մեծ թիւով մասնագէտներ գաղթեն, այնքան ուշ կ՜ըլլայ զարգացումը, որովհետեւ առանց մարդկային որակեալ դրամագլուխի, փուճ է խօսիլ զարգացման մասին։
Ընդունելով հանդերձ, որ տնտեսական հաւասարակշռութեան հետեւանքով՝ երբ ժողովուրդի մը թիւը անհամեմատօրէն աւելի աճի, քան իր տնտեսութիւնը, որոշ թիւով մարդոց արտագաղթը կրնայ օգտակար հանդիսանալ. կը մնանք, սակայն, այն տեսակէտին վրայ, որ պետութիւնը իր բոլոր միջոցները պէտք է ի գործ դնէ, կարենալ պահելու համար երկրին մէջ գիտնականներու եւ մասնագէտներու փաղանգ մը, անոնց ապահովելով գործ, պաշտօն։ Պէտք է համալսարաններու ծրագիրները բարեկարգել այս հեռանկարով եւ առաջնորդել ուսանողութիւնը դէպի առողջ ընտրութիւն։ Պէտք է ընտրել այն ճիւղերը, որոնք կը նպաստեն երկրին զարգացման, եւ որոնց համար աւելի հեշտ է գործ ճարել։

Բ.¬ Աշխատանքի հեռանկարները եւ եկամուտները.
Մեր աշխատանքի շուկան աններդաշնակ է մատուցուած աշխատանքին եւ համալսարանականներուն ընտրած մասնագիտութեան.
1969ի վիճակագրութիւնները ցոյց կու տան, որ Լիբանանի մէջ շուրջ 500 հազար աշխատող ձեռքեր կամ, որոնց 34%ը կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ եւ երկրագործութեամբ։ Գիւղատնտեսութեան եկամուտներով կ՜ապրին նոյնպէս երկրին բնակչութեան 51%ը։ Իսկ համալսարաններու ուսանողութեան 0,4%ը միայն կը ստանայ համապատասխան վկայական։
Առեւտուրը եւ այլ կարգի պաշտօնները գործ կը հայթայթեն մեր պաշտօնէութեան 45%ին, մինչդեռ մեր ուսանողութեան 75%ը կը դիմէ այսպիսի վկայականներու, որոնք անխուսափելիօրէն զիրենք կ՜առաջնորդեն պաշտօնէութեան։ Հետեւեալը ցոյց կու տայ յիշեալ պատկերը.
1969ին, գիւղատնտեսութիւն եւ հողագործութիւն ¬ ազգային եկամուտ՝ 13, աշխատաւորութեան թիւ՝ 34, համալսարաններէ վկայեալներ՝ 0,4, ճարտարարուեստ ¬ ազգային եկամուտ՝ 25, աշխատաւորութեան թիւ 20,9, համալսարաններէ վկայեալներ՝ 24,5, առեւտուր եւ պաշտօնէութիւն ¬ ազգային եկամուտ՝ 64,6, աշխատաւորութեան թիւ՝ 45,1, համալսարաններէ վկայեալներ՝ 75։
Լիւսիէն՝ Պէյրութի, Լիբանանի աշխատանքի շուկային նուիրուած իր տոքթորայի թեզին մէջ կ՜ըսէ. «1944¬1980ին, 160 հազար նոր պաշտօններ կրնան ստեղծուիլ Լիբանանի մէջ, ըլլայ պետական կամ ոչ¬պետական մարզերու մէջ։ 18 տարեկանէն վեր աշխատող ձեռքերու թիւը այդ շրջանին պիտի հասնի 735 հազար հոգիի, ինչ որ կը նշանակէ, թէ 450 հազար աշխատող նոր ձեռքեր յառաջ պիտի գան։ Եթէ կ՜ուզենք աշխատանքի շուկան առնուազն այսօրուան վիճակին մէջ պահել ու խուսափիլ տնտեսական սուր տագնապներէ, որոնք կրնան յառաջ գալ անգործութենէ, անհրաժեշտ է այն ատեն ամէն տարի 18 հազար հոգիի գաղթը»։
Գալով եկամուտներու եւ օրավարձերու տարբերութեան, Տել բար գրած է «Լը Քայէ տը լ՜Օրիան Քոնթանբորէն»ի Ապրիլ 1969ի թի- ւին մէջ. «Լիբանանի քաղաքներուն բնակչութիւնը երկրին ընդհանուր բնակչութեան 57,8%ը կը ներկայացնէ, իսկ ազգային ընդհանուր եկամուտներուն 75%ը կ՜ապահովէ։ Վճարուած օրավարձերուն սակերը շատ կամայական են եւ յաճախ մասնագէտներու արժէքին չեն համա- պատասխաներ»։ Իր պատրաստած վիճակագրութիւններէն ի յայտ կու գայ, որ՝
1) Արդիւնաբերութեան մէջ աշխատավարձերուն միջինն է 233 լ. ոսկի։
2) Առեւտրական հաստատութեանց մէջ՝ 336 լ. ոսկի։
3) Փոխադրական ընկերութիւններու մէջ՝ 423 լ. ոսկի։
Փրոֆ. Զահլան կ՜ըսէ, որ B.A. ունեցող ուսանողներ դեռ եւս տարեկան 4500¬5000 լ. ոսկիով կ՜աշխատին, ինչ որ ներելի չի գտներ։ Ան կ՜աւելցնէ, որ Ամերիկա հաստատուած մասնագէտներուն երկու երրորդը պիտի ուզէր վերադառնալ Լիբանան, եթէ վստահ ըլլար, որ տարեկան 2000էն 6000 տոլար կարելի է ստանալ։
Ամերիկա կատարուած ուսումնասիրութիւն մը, իրենց համալսարանական ուսումը հոն ամբողջացնող երիտասարդ լիբանանցի- ներուն մօտ, կը յանգի նոյն եզրակացութեան։
Իրական գաղափար մը տուած ըլլալու համար աշխատավարձերուն մասին, հակիրճ ակնարկ մը նետենք պետական սպասարկութեանց մէջ կիրարկուած սակերուն վրայ։
Ըստ պետական թիւ 8167 հրամանագրին, 21¬2¬1961, համալսարանական պաշտօնեայ մը, երբ գործի նոր սկսի, կը ստանայ հետեւեալ թոշակը։
505 լ. ոսկի՝ առաջին երկու տարիներուն համար, որոնց վրայ կ՜աւելնայ ամէն երկու տարին 45 լ. ոսկի։ Տասը տարի ետք, այդ յաւելումը 70 լ. ոսկի կ՜ըլլայ՝ երկու տարին անգամ մը։
Եթէ համալսարանական պաշտօնեան 46 տարի անընդհատ ծառայած է, կը ստանայ 1965 լ. ոսկի։ Այս պարագան երրորդ կարգի պաշտօնեաներուն համար է։
Եթէ ենթական երկրորդ կարգի կը պատկանի,¬ տնօրէն, սպասարկութեան պատասխանատու¬, իր թոշակը կը սկսի 730 լ. ոսկիով։ Եթէ ան առաջին կարգին կը պատկանի՝ ինչ որ է պարագան ընդհանուր տնօրէնի մը, կը սկսի 1080 լ. ոսկիով, որուն վրայ կ՜աւելնայ ամէն երկու տարին անգամ մը 100 լ. ոսկի։
Այս թոշակներուն վրայ պէտք է աւելցնել յաւելեալ գումար մը, իբրեւ վարձատրութիւն ենթակային մասնագիտութեան։
Այսպէս, երկրաչափները կը ստանան 40% յաւելում՝ առաջին ութ տարիներուն ընթացքին։ Այս յաւելումը 50% կ՜ըլլայ ութ տարի ետք։
Կրթական նախարարութեան մէջ պաշտօնավարող երկրաչափները կը ստանան 30% սկիզբը եւ 40%՝ ութ տարի ետք։
Բժիշկները, ատամնաբոյժները, դեղագործները կը ստանան 30% յաւելում։
Գ.¬ Այլ պատճառներ.¬ Բազմաթիւ այլ պատճառներ կան, որոնք քիչ թէ շատ, ուղղակիօրէն կը նպաստեն մասնագէտներու արտագաղթին։ Անոնք մօտէն կապուած են երկրին միջ տիրող քաղաքական եւ ընկերային վիճակին։ Կրնանք թուել քանի մը հատը, որոնք մեզի համար կարեւորագոյնը կը թուին ըլլալ։
1) Պետական մեքենային նեխած վիճակը.
2) Գիտական հետազօտութեանց կեդրոններուն պակասը.
3) Մեծ քաղաքներու սահմանափակ թիւը։
Մասնագէտները երբեմն կը մերժեն գաւառներու մէջ աշխատիլ։ Լիբանանի բնակչութեան շուրջ 40%ը կը բնակի Պէյրութ եւ իր արուարձանները։
4) Ազգային զգացումի, քաղաքացիական պարտականութեան գիտակցութեան պակաս.
5) Միջին Արեւելքի քաղաքական անկայուն վիճակ, եւն.։

ՈՒՂԵՂՆԵՐՈՒ ԱՐՏԱԳԱՂԹԻՆ ՀԵՏԵՒԱՆՔՆԵՐԸ
Մասնագէտներու մեկնումը ունի օգտակար եւ միաժամանակ վնասակար հետեւանքներ։
Ա.¬ Օգտակար հետեւանքներ.¬ 1) Օտար երկիրներ գաղթողները առ հասարակ իրենց շահին մէկ մասը կը փոխադրեն Լիբանան, ուր կը դնեն կամ կը կառուցանեն շէնքեր, կը հաստատեն առեւտրական
եւ արդիւնաբերական հաստատութիւններ, եւ կամ պարզապէս խնայուած գումարները կը փոխադրեն Լիբանան գտնուող դրամատուները։ Ըստ Փրոֆ. Զահլանի, այս փոխանցումները երկրին ազգային ընդհանուր եկամուտին 10¬15% կը ներկայացնեն։ Սակայն, յստակ կերպով դեռ կարելի չէ եղած ճշդել, թէ այդ փոխանցուած գումարներուն ո՞րքանը գաղթած մասնագէտներէն եկած են եւ որքանը՝ առհասարակ գաղթող սովորական աշխատաւորներէն։
2) Անոնց մեկնումով անգործութիւնը կը թեթեւնայ, տնտեսական տագնապը կը կորսնցնէ իր սուր հանգամանքը առժամապէս եւ աշխատանքի կլիման կը դառնայ շնչելի։
Բ.¬ Վնասակար հետեւանքները.¬ 1) Նախ պէտք է տեսնենք, թէ ամէն մէկ մասնագէտ, որ իր երկիրը կը լքէ, ի՞նչ կրնայ արժած ըլլալ անոր, իր համալսարանական պատրաստութեան ընթացքին։ Ըստ Փրոֆ. Զահլանի, որ իբրեւ չափանիչ առած է ամերիկեան համալսարանի ուսանող մը, երեւան կու գայ, որ նախակրթարանի եւ միջնակարգի համար կը ծախսուի 14.700 տոլար, համալսարանի համար՝ 9.300 տոլար։ Ինչ որ կը նշանակէ, թէ բժիշկ մը իր երկրին ար- ժած է շուրջ 24.000 տոլար։ Իրաւաբանութեան, ինչպէս նաեւ գրականութեան, փիլիսոփայութեան եւ ընկերային գիտութիւններ ուսած մէկը, արժած է 18 հազար տոլար. երկրաչափ մը 19 հազար տոլար։ Եթէ այս գումարները կը բազմապատկենք ամէն տարի գաղթողներու թիւին հետ, մօտաւորապէս գաղափար մը կրնանք ունենալ, քանակական իմաստով, այն կորուստի մասին, որուն կ՜ենթարկուի երկի- րը ուղեղներու արտագաղթով։ Միայն 1967ին, 39 բժիշկներ մեկնած եւ հաստատուած են Ամերիկա։
Պետական վարժարաններու մօտ նախակրթարանի աշակերտ մը պետութեան կ՜արժէ տարեկան 250 լիբ. ոսկի, երկրորդական աշակերտ մը՝ 750 լիբ. ոսկի։ Ոչ պետական վարժարաններու մօտ այս չափանիշը աւելի բարձր է։
Ըստ Մորին Վուտհոլի, վերոյիշեալ գումարներուն վրայ պէտք է բարդել նաեւ գրքերուն եւ գրենական պիտոյքներուն ծախսերը եւ ընկերային ծախսերը։
Մակօ, այլ մասնագէտ մը, ՄԱԿին համար պատրաստած իր ուսումնասիրութեան մէջ կ՜ըսէ. թէ կարելի է գտնել թուանշաններու հիման վրայ ան կորուստը, որ երկրի մը արտադրութիւնը կրնայ ունենալ իր մասնագէտներու մեկնումով։ Նկատի կ՜ունենայ արդիւնաբերութեամբ պատրաստուած առարկայ մը։ Կը քննէ, թէ երբ ան պատրաստուած է միջակ որակ ունեցող անձի մը կողմէ, որքան ժամանակ անհրաժեշտ է զայն արտադրելու համար, եւ ի՞նչ կրնայ արժել, ապա զայն կը բաղդատէ այն պարագային հետ, երբ այդ առարկան պատրաստուէր որակեալ մասնագէտի միջոցաւ։ Կը չափէ խնայուածը եւ կը գնահատէ արտադրուած առարկային որակը։ Փրոֆ. հարպիսոն կ՜առաջարկէ նախ ճշդել երկրին մէջ գտնուող մասնագէտներուն թիւը։ Որքան բարձր ըլլայ ան, նոյնքան նուազ կ՜ըլլայ երկրին կորուստը՝ իր արտադրողական կարողութեան մէջ։

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ
Եթէ Լիբանանը անցեալին մէջ եղած է երկիր մը, ուր արտագաղթը հասած է մեծ համեմատութեանց, ան պատճառ մը չէ, սակայն, որ շարունակէ կորսնցնել հետզհետէ աւելի մեծ եւ մտահոգիչ համեմատութեամբ համալսարանական պատրաստութեան տէր գիտնական երիտասարդները՝ ուղեղները։
Մենք տեսանք այս ուսումնասիրութեամբ, որ արտագաղթը երթալով աւելի լայն ծաւալ կը գտնէ, եւ թէ մեկնողները, որոնցմէ շատ քիչեր միայն կը վերադառնան, բաղկացած են գլխաւորաբար գիտնականներէ։
Ամփոփ կերպով, այս մեկնումին առիթ տուող հիմնական պատճառները հետեւեալներն են.
1.¬ Մեր կրթական դրութեան սխալ ուղղութիւնը։ Անհրաժեշտ
են կրթական ծրագիրներու փոփոխութիւնը եւ ներդաշնակութիւնը
բոլոր համալսարաններու գործակցութեան մէջ։
2.¬ Մեր աշխատանքի շուկային անկապակցութիւնը։ Մատուցուած գործերն ու պաշտօնները չեն համապատասխաներ ներկայացուած մասնագիտական վկայականներուն։
3.¬ Մեր օրավարձերու սակերուն կամայական վիճակը եւ անբաւարարութիւնը։ Անոնք որեւէ գիտական հիմք չունին։
4.¬ Ազգային եկամուտներու անարդար բաժանումը։ Անհրաժեշտ է, որ տուրքերու գանձումը կատարուի աւելի արդար եւ իրատես քաղաքականութեամբ, որուն հետեւանքով կարելի է նախակրթութիւնը բոլորովին ձրի դարձնել եւ աւելցնել թիւը թեքնիք վարժարաններուն։
Տեսանք նոյնպէս այն բոլոր վնասները, որոնց կ՜ենթարկուի Լիբանանը իր ուղեղներու մեկնումով։ Կայ նախ կորուստը անոնց կրթութեան եւ պատրաստութեան համար ծախսուած գումարներուն։ Ապա կայ կորուստը մարդկային որակեալ դրամագլուխին, որուն կարիքը ունի երկիրը իր տնտեսական զարգացման եւ յառաջդիմութեան համար։ Այս վերջինները ընդունելով աղբիւրը՝ երկրին բարգաւաճման ու գործելու եւ պաշտօններու թիւի բարձրացման։
Անհրաժեշտ է, որ պետութիւնը լրջօրէն զբաղի այս հարցերով։ Ան, մանաւանդ պետական աստիճանաչափով եւ սպառիչ կերպով ուսումնասիրէ հարցը իր բոլոր երեւոյթներով, եւ դիմէ անյապաղ այն բոլոր շինիչ միջոցներուն, որոնք կրնան սատարել երիտասարդ ուսանողներու երկրին մէջ մնալուն։
Այնքան ատեն, որ հիմնուինք այն իրողութեան վրայ, թէ ասոնք կը մեկնին երկրին միջոցներուն սահմանափակութեան պատճառով, եւ հետեւաբար կրնան անգործ մնալ, պիտի մնանք միշտ նոյն կացութեան մէջ եւ մեկնողներուն թիւը մեզ պիտի առաջնորդէ հետզհետէ աւելի մտահոգիչ վիաճկներու։ Պէտք է փոխել, աստիճանաբար, երկրին տնտեսական կառոյցը, ստեղծել գործ հայթայթող գրութիւն մը եւ շահագրգռել գիտնականները։
Այս բոլորը կը պահանջեն գիտակցութիւն եւ համագործակցութիւն՝ պետութեան, համալսարաններու ղեկավարութեան եւ ժողովուրդին միջեւ։

Նկատի առնուած է, որ տուեալ որեւէ տնտեսական կացութեան եւ ժողովուրդի ընկերային վիճակին մէջ գոյութիւն ունեցած է որոշ ներդաշնակութիւն մը, հաւասարակշռութիւն։ Այս հաւասարակշռութիւնը խախտած է ամէն անգամ, երբ նոր ոստում մը եղած է տնտեսական զարգացման ի նպաստ, այսինքն նոր վարկեր յատկացուած են, սարքաւորումներ եղած, մեքենակազմ եւ այլ նիւթերու մթերքներ ապահովուած այդ նպատակով։ Այդ վարկերը անտարակոյս վերցուած են նախապէս ձեռք ձգուած շահերու գումարէն, որոնք այլապէս պիտի դրուէին շրջանառութեան մէջ՝ ծախսուելու համար։ Այս պարագան շատ լաւ կը ներկայացնէ Քէյնզ, երբ կ՜ըսէ, թէ տնտեսական վարկերու համար կատարուած յատկացումը կամովին պարտադրանք մըն է աւելի սեղմ կեանքի վերադառնալու, ինչպէս նաեւ հեռացումն է ծախսերէ, այսինքն վայելքներէ, ի խնդիր հետագայ բարգաւաճ վիճակի եւ հետեւաբար բարւոք կեանքի։
Տնտեսական զարգացման համար արդիւնաբերութեան յատկացուելիք գումարները պէտք է ուրեմն, նախ գոյացնել իբրեւ դրամագլուխ, պակսեցնելով ծախսերը եւ աւելցնելով խնայողութիւնները, ապա ձգտիլ առաւելագոյն արտադրութեան, առաւելագոյն եկամուտներու հեռանկարով։

Այսպէս ուրեմն, ինչպէս կ՜եզրակացնէ Շամբիթըր, երկրի մը զարգացումը, տնտեսական եւ ընկերային կալուածներու մէջ ունի երկու գլխաւոր հանգրուաններ.
Ա) Նախ կազմել դրամագլուխը եւ զայն յատկացնել արդիւնաբերութեան,
Բ) Ապա ստեղծուած բարգաւաճ վիճակէն գոյացած եկամուտները վերաբաշխել ժողովուրդին։
Ասկէ պէտք է ուրեմն հետեւցնել, որ նախ պէտք է տնտեսական բարգաւաճում, յետոյ՝ ընկերային զարգացում։
Այսպէս եղաւ Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։ Ռուսիոյ մէջ, մինչեւ Ստանլինի մահը, տնտեսական բարգաւաճումէն բխած արդիւնքները վերաբաշխուեցան ժողովուրդին եւ այս վերջինը մնաց յարաբերաբար իր ընկերային նախկին մակարդակին վրայ, տրուած ըլլալով որ իր ծախսելու կարողութիւնը մնացած էր գերթէ անփոփոխ։ Ասիկա հետեւանք էր այն իրողութեան, որ այդ երկրին մէջ արդիւնաբերութեան եկամուտները կը յատկացուէին կա՛մ բանակին եւ կամ նոր հիմնարկներու։
Էականը սակայն կը մնայ այն՝ որ տնտեսական զարգացման համար թափուած որեւէ ճիգ կ՜ենթադրէ անխուսափելիօրէն նոր զրկանքներ ժողովուրդէն, երբ այս վերջինը քաջալերուած նախապէս իր ձեռք ձգած դիւրութիւններէն, կ՜ունենայ նոր ձգտումներ եւ նոր պահանջներ։ Նոր վարկերու գոյացումը, անոնց յատկացումը զուտ արդիւնաբերութեան, յառաջ կը բերէ վազք մը տնտեսականին եւ ընկերայինին միջեւ, որուն մէջ թերաճ մնացողը անկասկած ընկերայինն է։
Ընկերային հարցերու մասնագէտներ հարց կու տան իրարու, թէ կարելի չէ՞ արդեօք, օգտուելով անցեալի փորձառութիւններէն, որոնել նոր ձեւ մը, որդեգրել տնտեսական նոր ուղեգիծ մը, պետական չափանիշով, ուր ընկերայինը զուգահեռաբար աճի եւ զարգանայ տնտեսականին հետ. այսինքն, երբ վարկեր կը յատկացուին տնտեսական վերելքին, յատկացնել միեւնոյն ատեն այլ վարկեր ընկերային զարգացման։ Այս տեսութիւնը մասնաւորաբար օգտակար կրնայ հանդիսանալ թերաճ երկիրներուն, որոնք զարգացումի ընթացքին մէջ են։
Սակայն պէտք է նախ սահմանել ընկերային զարգացումը։
Գիտնանք թէ ինչ պէտք է հասկնալ ընկերային զարգացում ըսելով։ Հեղինակները այս մասին տարակարծիք են անոր համար՝ որ տնտեսականն ու ընկերայինը շատ մօտէն աղերս ունին իրերու հետ եւ անոնց ընդգրկած կալուածները տեղ տեղ կը նոյնանան։ Այսուհանդերձ, ըստ Բոնսիոնի, որ կը համադրէ զանոնք, «Երբ տնտեսական զարգացումը կը նպաստէ աշխատանքի արտադրողական կարողութեան, ընկերային զարգացումը ի մտի ունի.
1) Ժողովուրդին ծախսելու կարողութիւնը աւելցնել,
2) Ապահովել ամէն անհատի այն՝ ինչ որ կը նկատուի անոր կողմէ իբրեւ կենսական պահանջ,
3) Կատարել եկամուտներու վերաբաշխումը աւելի մեծ արդարութեամբ,
4) Եկամուտները ծախսել աւելի մարդկային պահանջներուն
գոհացում տալու համար, օրինակ, կրթութեան, բնակարանին, առողջապահութեան, մշակոյթի տարածման եւայլն…
5) Իրագործել մարդկային աւելի գոհացուցիչ յարաբերութիւններ, ըլլան անոնք անհատական թէ հաւաքական»։
Այս նոր տեսութեան մասնագէտները կը մեկնին այսն իրողութենէն, թէ արդիւնաբերութեան մէջ, դրամագլուխը, նիւթը գործին յառաջդիմութեան միակ մղիչ ոյժը եւ գլխաւոր գործօնները չի ներկայացներ, այլ կայ նաեւ մարդկային դրամագլուխը, զոր նոյնպէս պէտք է զարգացնել եւ որուն վրայ գուրգուրալ։ Վերջին հաշուով, նիւթական դրամագլուխը մեծ բան պիտի չարժէր առանձին, եթէ գոյութիւն չ՜ունենար զայն արժեւորող մարդը, իբրեւ մտածում եւ մղիչ ոյժ։
Արդիւնաբերութեան մէջ, նկատուած է, առնելով Ամերիկան եւ Նորվեկիան իբրեւ օրինակ, որ 55 տարուան ընթացքին, երբ դրամագլուխը աճած է 1% համեմատութեամբ, ձեռք բերուած արդիւնքը աճած է նոյնպէս 0,30 առ հարիւր, իսկ երբ աշխատանքի ոյժը աճած է 1%, արդիւնքը աւելցած է 0,70%։ Այս պարագային, երբ աշխատանքը աւելի լաւ կազմակերպուած է եւ ղեկավարուած մասնագիտօրէն, աճումը եղած է 1,80%։ Այս համեմատութիւնները ցոյց կու տան որակեալ անհատին դերը արդիւնաբերութեան մէջ։
Շատ մը հեղինակներու համար, ուսումը, իբրեւ դրամագլուխ, իր կարգին կը մասնակցի արդիւնաբերութեան 10¬40% համեմատութեամբ։ 30-40% նախակրթարանի պարագային, իսկ 10-12% երկրորդականի եւ համալսարանի։
Ներկայիս մասնագէտները ի վիճակի են գիտնալու զանազան երկիրներուն դրամագլուխը ո՛չ միայն իբրեւ աշխատող ձեռք, այլ իբրեւ որակեալ գործօն տարր։ Այսպէս կ՜ըսուի, թէ Ամերիկայի մարդկային դրամագլուխը արդիւնաբերութեան մէջ 900 միլիոն տոլար է, Ռուսիոյ մէջ՝ 1100 միլիոն տոլար եւայլն։
Ուրեմն եթէ մարդը արդիւնաբերութեան կարեւոր դերակա- տարներէն մէկն է, իբրեւ մարդկային դրամագլուխ եւ իր ուսումով տնտեսութիւնը կրնայ աճիլ 10-40%, տեսնենք հիմա, թուանշաններու լեզուով, մէկդի ձգելով հարցին բարոյագիտական երեւոյթները, թէ պետութեան համար արդեօք մշակուած մարդ մը պատրաստե՞լը աւելի շահաբեր է, թէ անոր յատկացուելիք գումարներուն ուղղակի շահարկումը։
Փոլ Կլիք եւ Միլլէր իրենց ուսումնասիրութիւններով ցոյց կու տան, որ Ամերիկայի մէջ, ուսանողի մը համալսարանական ծախսերը կ՜արժեն 9000 տոլար։ Իսկ ուսանողը երբ համալսարանը աւարտէ եւ գործի ձեռնարկէ, իր ձեռք ձգած մասնագիտութիւններով, 50 տարուան ընթացքին պիտի կարենայ իր եկամուտները աւելցնել շուրջ 100 հազար տոլարով։ Մինչդեռ, եթէ այդ 9000 տոլարը ուղղակի շահարկութեան դրուէր, նոյն ժամանակամիջոցին մէջ, պիտի հայթայթէր 24.000 տոլար։ Ուրեմն, կ՜եզրակացնեն, պետութիւններուն ուշադրութեան պէտք է յանձնել այն իրողութիւնը, թէ կրթութեան համար յատկացուած դրամագլուխը անարդիւնաւէտ չէ, ընդհակառակը, աւելի շահաբեր է անհատին համար։
Մուշկին, ընկերային հարցերու այլ մասնագէտ մը ցոյց կու տայ նոյնպէս, որ եթէ Ամերիկան իր առողջապահական պայմաններով մնար այնպէս ինչպէս որ էր 1940ին, իր ազգային եկամուտները այսօր աւելի քան 1400 միլիոն տոլար պակաս եղած պիտի ըլլային, իսկ աշխատող ձեռքերը 964.000 հոգիով պակաս։
Եզրակացնելով այս բոլորը, կարելի է ըսել, որ ներկայիս մասնագէտները հետամուտ են գտնելու նոր միջոցներ, որպէսզի տնտեսական զարգացումին առնթեր կատարուի նոյնպէս ընկերային զարգացումը եւ տնտեսական զարգացումը չզրկէ մարդ անհատը իր ամենակենսական պահանջներէն։
Տնտեսական զարգացումի կողքին, պէտք է ճիգ թափել, մէկ կողմէն ժողովուրդին կրթութիւնը դիւրացնելու, անոր առողջապահական պայմանները բարելաւելու եւ բնակարանային հարցերը լուծելու, միւս կողմէ ապահովելու անոր բաւարար եկամուտ՝ որպէսզի ան կարենայ ապրիլ մարդկայնօրէն եւ ծախսել այն բաներուն համար, զորս ինք կը նկատէ իբրեւ կենսական անհրաժեշտութիւն, ըլլան անոնք ֆիզիքական պահանջներու գծով թէ հոգեկան եւ մշակութային գոհացումներու տեսակէտէն։
Այս կ՜ենթադրէ տնտեսական եւ ընկերային յատուկ քաղաքականութիւն մը, որուն մէջ պետութեան դերը կը մնայ անվիճելի։

ԳՈՅԱՊԱՇՏՈՒԹԵԱՆ ԾԱԳՄԱՆ ՇԱՐԺԱՌԻԹԸ
1930էն ասդին եւ աւելի ակնբախ կերպով Բ. համաշխարհային պատերազմին սկիզբէն ի վեր, բազմաթիւ ֆրանսացի երիտասարդ գրողներ փորձեցին հակազդել տիրող ճնշիչ պայմաններուն, անտեսելով աւանդական հիւմանիստ ուղղութիւնը։
Այս մարդիկը, դիտելով որ ներկայ աշխարհիս վրայ կը բացակային կանոն եւ տրամաբանութիւն, ուր կը տիրեն վայրագաբար բիրտ ուժն ու բնազդները, ուր անհատական ճակատագիրները կուրօրէն կը տրորուին պատմական ալիքներու ներքեւ, չեն ուզեր այլ եւ չեն կրնար հաւատալ իտէալ մարդու մը գոյութեան, մտքի հեղինակութեան եւ անոր հետեւանքով բարօր կեանքի կարելիութեան։ Անոնք չեն իսկ հաւատար մարդու գերիվերութեան (transcendance), անդենական աշխարհին ուր կը խոստացուի արդար վարձատրու- թիւն ամէն մարդու, նայած իր արժանիքին։
Մշուշապատ դէպքերու ընդմէջէն անոնք կը տեսնեն ու կ՜ուզեն միայն տեսնել մարդը ինչպէս որ է՝ իր տկարութիւններով, դժբախտութիւններով, բայց նաեւ իր ապրելու վճռական կամքով եւ վայելքի ու տիրապետութեան զոյգ բնազդներով։ Այս մարդիկը իրենք զիրենք կը նկատեն իբր թէ նետուած անողոք ճակատագրի մը ճիրաններուն մէջ։ Հետեւաբար, ըստ իրենց, աշխարհն ու պատմութիւնը անդարմանելիօրէն անհեթեթ են, այլանդակ (absurde) եւ թողլքուած ոչ թէ թաքուն օրէնքի մը իշխանութեան, ոչ եւս նախախնամութեան,¬ այլ սոսկ ու սոսկ դիպուածին։ Այս իսկ պատճառով, ամէն քայլափոխին կը կարծեն իյնալ ողբերգական գրութեան մէջ։
Մեր ցարդ ըսածներէն իսկ կ՜ընդնշմարուի արմատական յոռետեսութիւն մը որմով պարուրուած է վերոյիշեալ մարդոց էութիւնը։ Անոնց խիղճը կը տառապի անօրինակ անձկութեամբ մը (angoisse) որ աւելի եւս կը շեշտուի հաւաքական արկածախնդրութեան մը անիմաստ եւ անվախճան զգացումով։
Այս է ահաւասիկ մեկնակէտը գրականութեան մը որուն մէջ զարհուրելի կերպով պիտի արտայայտուի քաղաքակրթութեան տագնապը։ Սակայն, հակառակ այս բոլորին, պէտք է ապրիլ նոյնիսկ այդ քաոսին մէջ։
Յուսահատ գոյապաշտներուն համար, կեանքը տանջանքի, զըրկանքի եւ կասկածի խառնարան մըն է, ուր՝ որպէս վստահելի յենարան՝ ունին լոկ իրենց նիւթական եսը։ Իրենց միտքն ու բանականութիւնն անգամ զիրենք կը դաւաճանեն, քանի որ անոնց միջոցով կարելի կ՜ըլլայ թափանցել իրենց ներքնաշխարհը ու հոն եւս գտնել դարձեալ կասկած, յուսախաբութիւն եւ անձկութիւն։ Անոնք անվարան կը խոստովանին թէ իրենց անձին ամենավստահելի եւ հաւատարիմ մասն է իրենց կենդանական, զգայական եւ սեռային կեանքը։ Գոնէ այս իրենց կը պատկանի, որպէս անուրանալի ու բացարձակ ստացուածք մը։ Իրենց կը պատճառէ վայելքի հեշտանքը, հոգ չէ թէ վաղանցուկ, սակայն բաւականին գոհացուցիչ՝ զիրենք մահափորձէ հեռացնելու համար։ Ասիկա երեւոյթ մըն է պատմութեան տագնապներուն եւ քաղաքակրթութեան անկման շրջաններուն յատուկ։
Դարերու ընթացքին պատահած են գերզգայուն, իրենց ապրած ժամանակաշրջանէն գերիվեր եւ մենակեաց խառնուածքի տէր անհատներ որոնք իրենց հանճարին ամբողջ տարողութեամբ փորձած
են հակազդել դէպքերու եւ գաղափարներու անկանոնութեանց դէմ, ինչպէս՝ Բասգալ, Քիրքըկաարտ, Նիչէ եւայլն…։
1930էն ասդին տեղի ունեցած պատմական մեծ վերիվայրումները, այն սրտաճմլիկ տագնապը զոր մարդկութիւնը անցուց վերջին քառորդ դարուս, Սպանիոյ պատերազմէն մինչեւ Հիրոշիմայի փլուզումը մեծագոյն ազդակները պիտի ըլլային փութացնելու համար կարգ մը մարդոց անկումը դէպի յուսահատութիւն։ Այսուհանդերձ, զինուորական եւ քաղաքական դէպքերու առընթեր կային նաեւ ուրիշ պատճառներ որոնք նոյնքան եւ աւելի վճռական դեր խաղացին այս հարցին մէջ։
Մօտաւորապէս դարէ մը ի վեր, արեւմտեան մարդուն գիտակցութիւնը արտակարգ բախում մը ունեցաւ բաղդատաբար այն դանդաղ ու խաղաղ ցնցումներուն, որոնք երեսուն դարերէ ի վեր կատարուած էին։ Նորանոր գիտական թէ թեքնիք հսկայական գիւտեր պատճառ դարձան որ մեր աշխարհը ներկայանայ մարդոց որպէս անհունօրէն վերացական եւ բարդ պատկեր մը։ նոյն այդ գիւտերը մարդուս հայհայթեցին զարմանալի կարողութիւններ՝ կատարեալ ազդելու աշխարհին ու զայն փոխակերպելու համար։ Այն պահուն երբ բնագիտութիւնն ու պատմութիւնը հսկայաքայլ կը յառաջդիմէին, հոգեվերլուծական աշխատանքները նուազ չէին զարգանար։ Հոգեբաններ եւ վիպասաններ կը ձգտէին թափանցել հոգիին ամենամութ բաւիղներուն մէջ, տիրանալու համար անոր գաղտնի ծալքերուն։ Մինչ անդին, կարգ մը բնազանցական միտում ունեցող բանաստեղծներ, արհամարհելով տրամաբանական մտքի սահմանները, եւ շփոթելով բանականութեան օրէնքները բարոյագիտական սկզբունքներու հետ, փորձեր կը կատարէին հասնելու համար բացարձակին, գերիվերին եւ գերիրականութեան (surrealisme)։
Բնականաբար այսքան տարածուն ուժերու ազդեցութեան ներքեւ, թանկարժէք՝ բայց եւ դիւրաբեկ բանական համադրութիւնը պիտի ընկրկէր կասկածի եւ խառնակութեան յորձանքներուն առջեւ։

ԳՈՅԱՊԱՇՏՆԵՐՈՒՆ ԳՐԱԿԱՆ ԿԵՐՊԱՐԸ
Գոյապաշտ գրողի մը նիւթը առ հասարակ շփոթ, դիպուածային եւ անկապակից իրականութիւն մըն է, իր մեկնակէտը բացարձակապէս անձնական փորձառութիւնն է, որ չի համակերպիր ոչ մէկ ընդհանուր օրէնքի։ Անոր համար գրական երկի մը արժէքը կը կայանայ դէպքերուն եւ կարագրութեանց ճշգրտութեան մէջ։ Հետեւաբար գոյապաշտ գրագէտը սկզբունքով կը մերժէ գրական թէ գեղագիտական բոլոր յարմարութիւնները, ինչպէս ոճը, ճաշակը, լեզուն…։
Ոճը պէտք է ըլլայ, ըստ անոր, կարելի եղածին չափ, անձնական, մանրամասնուած եւ ժամանակագրեալ։ Ան պէտք է ձգտի կատարեալ իրապաշտութեան։ Նախասիրաբար պիտի գործածէ ժողովրդական բարբառը, պիտի իւրացնէ խօսուած լեզուին անկանոնութիւնները, առանց խուսափելու խրթնութիւններէ։ Պիտի ըլլայ կոշտ, եթէ ոչ միշտ անբարոյական, գոնէ յաճախակի կերպով սիրային պատկերներով գունազարդուած։ Մենք կը տեսնենք յաջորդաբար այս բոլորը, գոյապաշտ գրողներու զանազան երկերուն մէջ, ինչպէս՝ Vaillandի, DrՒle de Jeuե, Maralisի ,La rage des Innocentsե, Fisson, ,Voyage aux horizonsե, Mme Beauvoir, ,L՚inviteeե եւայլն, եւայլն…։ Նոյնիսկ իրենց մեծագոյն վարպետին Ժ. Բ. Սարթրին, Le Sursisեին մէջ կը գտնենք, նախադասութիւններու systematique աղճատում մը, ներքին անհատնում մենախօսութիւն, անձնական դերանուններու ալ խառնաշփութութիւն մը, նոյն հեղինակին ,Le sang des autresե գրքին մէջ։
Շատ ստուար է թիւը այն բոլոր գոյապաշտ գրողներուն՝ որոնք ոչ միայն կը գոհանան իրենց գիրքերը արտառոցութեամբ խճողելով, այլ եւ բացառիկ հաճոյք մը կը զգան զանոնք մշակելու եւ ժողովուրդին ներկայացնելու։
Քննադատները բնականաբար պիտի չկարենային հանդուրժել այս բոլորին։ Մասնաւորաբար կիներն են որ շատ աւելի կ՜ընդվզին գրելու այս եղանակին դէմ։
Այսպէս՝ Տիկ. Ժերմէն տը Պոմոն (Germaine de Beaumont), քննադատելով գոյապաշտ գրականութիւնը, ,Les Nouvelles Litterairesեի մէջ, կ՜ըսէ ի մէջ այլոց. «Յուսահատ վիպասաններուն մօտ անսահման ճաշակ մը կայ ցեխի, շտեմարաններու, կոյուղիներու եւ տարբեր տեսակի ստորերկրեայ աղտոտ վայրերու ընդհանուր հակում մը դէպի թուքը, կապոյտ ճանճը, ժանտախտը եւ գարշանքը»։ Առաջին վարպետներուն համար, հարցը իր մակերեսային երեւոյթէն դուրս շատ մեծ եւ լուրջ խորք ունէր։ Անոնք կ՜աշխատէին, իրենց գերզգայութեամբ մարդկային տանջանքները նկարագրելէ ետք, վերակազմելու մարդկային գոյութեան գործելու եւ ապրելու ձեւը։ Դժբախտաբար անոնց յաջորդեցին տասնորդական կարգի գրողներ՝ որոնք որպէս մեկնակէտ ունենալով գոյապաշտութիւնը, մէկդի շպրտեցին գեղեցիկի, ազնիւի ու ճաշակի գաղափարը։ «Ասիկա դաւաճանութիւն մըն է որքան արուեստին նոյնքան ճշմարտութեան», պիտի ըսէր Շամսոն (Chamson), Les Nouvelles Litteraires, 1949, Ապրիլ 7ի թուին մէջ։
Ժ. Բ. Սարթր կը ջանայ բարոյական եւ հիւմանիստ խորք մը գտնել իր ղեկավարած դպրոցին մէջ։ (l՚Existentialisme est un humanisme, 1946):
Պատմութեան դիպուածին եւ աշխարհի քաոսին մէջ ձգուած գոյապաշտ մարդը, կծկուած ինքնիր գիտակցութեան վրայ, պիտի կարենա՞յ արդեօք խուսափիլ անիշխանականութեան փորձութիւններէն ու հասնիլ բարոյականի։ Աստուծոյ գոյութիւնը եւ հոգիի համաշխարհային եւ գերիվեր արժէքները ուրանալէ յետոյ, ո՞ր աստիճան կարելի պիտի ըլլայ, գոյապաշտ գրողներուն, բարոյականեւ հիւմանիստ հիմք դնել իրենց շարժման մէջ։
Աս ամենակարեւոր հարցն է զոր ներկայ գրականութիւնը իր առջեւը կը դնէ եւ որուն համար հիւմանիստ գրողները չեն վարանիր այժմէն իսկ իրենց բացարձակ կասկածը արտայայտելու։

2 Օգոստոս 1950

Le tableau ci-dessous trace à titre indicatif la répartition par secteur et par catégorie du nombre des écoles arméniennes.

Prélature arménienne

Communauté catholique

Églises protestantes

Secteur privé

Quatre orphelinats arméniens dont deux mixtes abritent plus d՚une centaine d՚orphelins de la Communauté. Chaque orphelinat possède sa propre école où s՚instruisent les enfants confiés à ses bons auspices. Ces écoles sont de niveau différent.
L՚une primaire, appartient à l՚orphelinat de la Communauté arménienne orthodoxe, une autre, de niveau secondaire, appartient à l՚église arménienne protestante et deux autres, de niveau complémentaire dont l՚une est dotée d՚une section technique, appartiennent à la Communauté arménienne catholique. Elles sont toutes incluses dans le décompte précédent.
Des cours spéciaux d՚instruction religieuse à l՚intention des adolescents et des jeunes sont prodigués tous les dimanches dans les églises paroissiales relevant de la Prélature arménienne. Ils sont organisés par la hiérarchie de la Communauté arménienne-orthodoxe sur la base d՚un programme déterminé et visent à assurer aux candidats un complément d՚instruction sur la liturgie, l՚histoire de l՚église, la vie et l՚ouvre des saints et des Pères de l՚église etc. Leur durée est de deux ans. Les études sont sanctionnées par un diplôme correspondant.
Durant l՚année 1975-76 des candidats des deux sexes ont fructueusement suivi les cours et obtenu des diplômes durant la même année.
Les deux séminaires, celui de Bikfaya pour la Communauté arménienne orthodoxe et celui de Bzommar pour la Communauté arménienne catholique ne figurent pas sur le tableau ci-dessus.
Il faut noter aussi, qu՚abstraction faite de la chaire d՚Arménologie de l՚Institut de Lettres Orientales qui relève de l՚Université Saint- Joseph, il existe à Beyrouth au niveau de l՚enseignement supérieur 2 Instituts arméniens d՚Arménologie (Hamazkaine et Hussissian) et le Haigazian Collège. Ce dernier dans le cadre de ses divers enseignements maintient une chaire d՚Arménologie et délivre des diplômes du premier et du second cycles universitaires (B.A. et M.A.) officiellement reconnus.
Les Instituts préparent surtout des futurs enseignants à une connaissance approfondie de la langue, de l՚histoire, de la littérature ancienne et moderne et de la culture arménienne. Ils se proposent de conduire les candidats à l՚obtention d՚un diplôme universitaire.
Structure des écoles arméniennes
Les écoles relevant de la Prélature arménienne, appelées communément écoles nationales, appartiennent toutes à la Communauté. Une Commission de l’éducation, nommée par la Prélature, supervise leur fonctionnement et contrôle, par le truchement d՚un inspecteur culturel et des services adéquats, l՚application fidèle des programmes officiels et de ceux relatifs à l՚enseignement de la langue, de l՚histoire et de la culture arménienne. Un conseil d՚administration nommé par la Commission de l՚éducation, au niveau de chaque école, s՚occupe des problèmes de gestion et des finances de l՚école dont il a la charge. Le Prélat de la Communauté arménienne orthodoxe est d՚office le Président de la Commission de l՚éducation. Les écoles de la Communauté arménienne catholique sont rattachées à diverses congrégations religieuses. Cependant une Commission de l՚éducation placée sous l՚autorité de l՚Évêque diocésain coordonne la politique générale de l՚enseignement dans les différentes écoles de la Communauté.
Les écoles protestantes appartiennent aux Églises arméniennes protestantes. Chaque école est administrée par son propre conseil d՚administration dont les membres sont nommés par le conseil de l՚église concernée. Une Commission de l՚éducation élue par le conseil des églises protestantes au Proche-Orient, veille aux problèmes de l՚éducation dans l՚ensemble des écoles appartenant aux églises arméniennes protestantes. Les écoles du secteur privé appartiennent soit aux différentes organisations culturelles ou charitables soit aux partis politiques ou aux particuliers.

Nombre d՚élèves
Des 20.000 élèves fréquentant les écoles arméniennes en 1975-76, 15.135 se trouvaient dans le cycle primaire, 3417 dans le cycle complémentaire 950 dans le cycle secondaire et 500 dans l՚enseignement technique. 48% des élèves étaient du sexe masculin et 52% du sexe féminin.
Ils se décomposent comme suit:
Dans le cycle primaire 50,31 % appartenaient au sexe masculin et 49.69% au sexe féminin.
Dans le cycle complémentaire 46% étaient du sexe masculin et 54% du sexe féminin et dans le secondaire 50.47% du sexe masculin et 49.53% du sexe féminin.
Dans les écoles techniques, 45,22% étaient du sexe masculin et 54,78% du sexe féminin.

Niveau des enseignants
Le nombre des enseignants en fonction dans les écoles arméniennes s՚élevaient en 1975-76 à 1210 dont 41 % du sexe masculin et 59% du sexe féminin.
Voici par ailleurs leurs niveaux de formation: 25% étaient universitaires. 34.90% étaient titulaires du baccalauréat ou de son équivalent. 29% étaient titulaires du brevet ou de son équivalent. 11.60% étaient au niveau du primaire. Les enseignants en fonction dans les écoles relevant de la Prélature arménienne présentaient à l՚époque les qualifications suivantes:
15% étaient universitaires. 41.90% étaient titulaires du baccalauréat ou de son équivalent. 15.10% étaient titulaires du brevet. 28% avaient le niveau du primaire supérieur et primaire.
La moyenne d՚âge des enseignants étaient pour la même année de 45. Il y avait, en moyenne, 1 enseignant pour 16 élèves, alors que dans le secteur public il y en avait 1 pour 16.07 élèves et pour le Liban 1 pour 19 élèves.

Résultats obtenus aux examens officiels
En 1972-73, la réussite aux examens officiels du Brevet a été de 75.70%, pour les élèves des écoles de la Communauté alors qu՚elle n՚a été que de 67% pour l՚ensemble des candidats libanais. En ce qui concerne le baccalauréat l^ère partie, série scientifique le succès a été de 55% pour les écoles de la Communauté et 33.94% pour le Liban. Pour le baccalauréat 2^ème partie, série math. élém., le succès a été de 72% pour les écoles de la Communauté et 60.25% pour l՚ensemble des candidats libanais. Pour les Sc. Exp., il a été de 76% pour les écoles de la Communauté et 71.04 pour le Liban. L՚un des collèges arméniens appartenant à la Prélature arménienne a eu droit aux félicitations du ministre de l՚Éducation Nationale pour les excellentes notes que l՚un de ses candidats avait obtenues aux examens de la 2^ème partie du baccalauréat (série math. élémentaires).
II faut remarquer que les exigences du travail scolaire pour les élèves arméniens sont certainement plus grandes que pour ceux qui fréquentent d՚autres écoles ou qui relèvent d՚autres communautés. Ils doivent en effet étudier l՚arménien ce qui implique de la littérature, de l՚histoire et des cours de religion. Ils leur faut ensuite se préparer aux examens officiels. Le nombre d՚heures hebdomadaires de cours dans le primaire est de 38 et dans le secondaire de 40.
Certains collèges assurent à leurs élèves la connaissance simultanée après l՚arménien et l՚arabe, du français et de l՚anglais, si bien que les élèves bacheliers peuvent, sous réserve de remplir les conditions d՚admission, postuler indistinctement des diplômes tant à l՚Université Libanaise qu՚à l՚Université Saint-Joseph ou à l՚Université Américaine.
Il nous paraît étonnant que l՚arménien moderne ne soit pas agrée comme langue vivante pour le baccalauréat au même titre que l՚allemand ou le russe. Il en avait été question en 1929, mais la décision semble ne pas avoir été retenue. En revanche, depuis une dizaine d՚année, pour le baccalauréat classique, l՚arménien classique fait partie de la liste des langues ancienne telles que le grec, le syriaque, l՚hébreux. En effet, plusieurs textes syriaques ou grecs ne sont conserves qu՚en langue arménienne. De plus, la part des historiens arméniens à l՚élaboration de l՚histoire des arabes n՚est pas négligeable.

Aspect physique des écoles arméniennes
Les écoles arméniennes qui étaient autrefois construites avec des moyens de fortune ont presque totalement changé leur aspect physique. En effet, grâce aux donations de généreux bienfaiteurs tant au Liban que dans la Diaspora, les vieilles écoles délabrées ont cédé la place à des constructions confortables dont plusieurs n՚ont rien à envier aux meilleures écoles du secteur privé. Par ailleurs, la communauté a entrepris elle-même la réparation de toutes les écoles arméniennes qui ont été endommagées durant les derniers événements.

Budgets
Le budget des écoles arméniennes était évalué en 1975-76 à environ 15 millions de livres libanaises. Parmi les 20 écoles relevant de la Prélature arménienne, 15 sont gratuites. Leur déficit annuel s’élève à 500.000 Livres libanaises que la Communauté s’évertue à combler par ses propres moyens. II faut reconnaître, à cet effet, que la subvention allouée par le gouvernement est insuffisante pour équilibrer les budgets des écoles gratuites. La Communauté a également fait de grands efforts durant tout le cours des évènements et elle continue encore à le faire pour que les enfants des familles nécessiteuses ne soient pas privées de l՚instruction primaire en raison de leurs situations financières.

Perspective d՚avenir
La Prélature arménienne se propose d՚ouvrir aussitôt que ses possibilités financières le permettront, une école technique et professionnelle. La création d՚une école normale et d՚un nouveau collège est également en vue. Elle projette de même et ceci à partir de la prochaine rentrée scolaire de transformer certaines écoles primaires en complémentaires. Les cours de formation pédagogique des institutrices et des instituteurs en fonction dans les écoles primaires seront repris bientôt. Le Centre pédagogique de la Prélature crée en 1969-70 dans le but de s՚occuper des enfants en retard scolaire avait cessé de fonctionner depuis 1976. Il reprendra ses activités prochainement.

Le Problème de la langue arabe
Le problème de l՚enseignement de l՚arabe qui jadis constituait un souci réel pour un directeur d՚école ne se pose plus avec la même acuité. Un très net progrès a été enregistré durant la dernière décennie et les élèves du secondaire n՚éprouvent plus les mêmes difficultés.
En effet, convaincus de l՚importance du problème, les responsables voudraient pouvoir tout faire pour que les élèves arméniens qui ne vivent pas en général dans un milieu arabophone connaissent bien l՚arabe et s՚intègrent le mieux possible à la Communauté libanaise sans pour autant relâcher l՚étude de l՚arménien, car pour la plupart des arméniens l՚intégration ne peut être pensée qu’à partir de l’affirmation nécessaire de la personnalité arménienne. S՚intégrer ne veut pas nécessairement dire que l՚on cesse d’être arméniens, c՚est pourquoi tout en reconnaissant que la dualité des programmes d՚enseignements dans les écoles arméniennes surcharge les élèves, nous demeurons attachés à l’idée que l՚enseignement et le développement de la culture arménienne sont importants et les efforts que nous déployons pour améliorer nos instruments de formation et de culture sur le double plan (libanais et arméniens) ne devraient s՚affaiblir. Les résultats prouvent d՚ailleurs que le travail n՚est pas démesuré. Les arméniens ont besoin de garder leur entité; le Liban ne pourra d՚ailleurs qu՚y gagner en richesse. Ainsi donc, soucieuse d՚enseigner l՚arménien à ses élèves, la Communauté arménienne l՚est davantage pour leur apprendre l՚arabe, car elle estime qu՚une bonne connaissance de la langue et de la littérature arabe est effectivement essentielle et aidera, à coup sûr, les générations montantes à s՚intégrer mieux à la société libanaise, peuple et institutions. Elle est aussi consciente du réel dévolu à l՚école qui ne doit pas demeurer simplement un instrument de transmission du savoir mais bien mieux, elle doit être un instrument de culture et d՚éducation, un creuset dans lequel doit se forger le futur citoyen libanais, conscient de ses obligations et des ses droits et prêt au sacrifice pour les besoins de la société et pour la sauvegarde des valeurs morales et spirituelles tout particulièrement après les rudes et pénibles épreuves que le pays vient de supporter.

Elias Hanna
Ministre d՚État

Allocution de son Excellence le Ministre d՚État Mc. Elias Hanna
à la décoration de Mr. Vosgueperan Arzoumanian au nom de son Excellence
le Président de la République Mr. Elias Hraoui

Révérend Père Recteur, Excellences,
Mesdames et Messieurs,

J՚ai été honoré d՚être aujourd՚hui parmi vous, représentant son excellence le Président de la République, décorant en son nom, notre cher ancien et néanmoins perpétuel ami, Mr. Vosgueperan Arzoumanian. Son nom, à lui seul, crée dans notre mémoire un certain arôme nostalgique qui nous rappelle ces années bien lointaines déjà, où nous nous retrouvions des étudiants encore, à la faculté de droit de l՚Université Saint-Joseph, ne pouvant cependant pas relater cette ère sans toutefois retracer dans notre commémoration la présence si proche, mais aussi si ferme, de notre cher Mr. Arzoumanian, qu՚on honore aujourd՚hui en commémorant ces beaux souvenirs. Administratif méticuleux, assidu et combien consciencieux, il ne fut pas par hasard, ni par chance ni par piston, que Mr. Arzoumanian escalada d՚échelle: Secrétaire de l՚Institut des Lettres Orientales de l՚U.S.J. de 1945 à 1953, puis secrétaire général adjoint de la faculté de Droit et des sciences économiques de 1953 à 1964, ensuite Secrétaire Général des facultés de Droit et des Sciences Politiques, des Sciences Économiques et de Gestion des Entreprises de 1965 à 1977, pour être nommé Administrateur du Campus des Sciences Humaines de 1977 à 1996, lui qui est, depuis plus de 30 ans consécutifs, membre du comité exécutif du Catholicossat Arménien.
Une vie dense et fructueuse, pour quelqu՚un qui fut seconde par une épouse assidue elle aussi, Mme Chake Mahdessian qui sut comment élever ses quatre enfants, tous dejà mariés, à l՚image de leur père si idéal et si pertinent.
Plus de 50 ans déjà, comme mentionna le recteur Révérend Père Selim Abou dans sa lettre au ministre de la Culture et de l՚Enseignement Supérieur Mr. Faouzi Hobeiche, lui proclamant une décoration, pour un demi-siècle plein de services qui de fois bénévoles, aux étudiants aussi bien qu՚aux professeurs, à tel point que nul ne dirait qu՚il passa par l՚U.S.J., étudiant ou professeur, sans avoir graver dans sa mémoire la présence de Mr. Arzoumanian dans la plus belle image de la mémoire.
C՚est qu՚il fut, lui, à la hauteur de toutes les responsabilités qu՚il assuma, à la hauteur de la confiance qui lui a été attribuée, aussi bien de la conscience communautaire digne de son peuple et son patrimoine. Bien plus encore, Mr. Arzoumanian a pu, et que miraculeusement!!! écarter du campus universitaire toutes les fissures qui y auraient pu le démembrer durant les années noires de la guerre. Au contraire, il veilla assidûment à ce que l՚U.S.J. reste hors de toute sortes de politisation nocive. Ceci est immanquablement dû à la forte personnalité de Mr. Arzoumanian qui a su à être ferme quand il le faut, diplomate quand il fallut, ou les deux ensemble dans la plupart des cas.

Beyrouth, le 21.6.1997

Monsieur le Ministre,

Permettez-moi de vous remercier d՚avoir bien voulu me remettre les insignes des hautes distinctions dont je suis honoré. Je vous prie d՚avoir l՚obligeance de bien vouloir transmettre à Son Excellence Monsieur le Président de la République, l՚expression de ma profonde gratitude. Je suis très touché des propos bienveillants et chaleureux que votre Excellence a eu la magnanimité de prodiguer à mon égard et pour lesquels je vous remercie vivement. En ce moment solennel qu՚il me soit permis d՚évoquer le souvenir rayonnant de tous les anciens recteurs, chanceliers, directeurs, professeurs et secrétaires que j՚ai eu l՚honneur et la joie de connaître dans l՚exercice de mes fonctions et dont plusieurs sont déjà appelés à Dieu. Qu՚ils veuillent bien les uns et les autres trouver ici l՚expression de mes hommages les plus respectueux et reconnaissants. Je remercie la Compagnie de Jésus à qui je dois la base de mon éducation et de ma formation. Je remercie tout particulièrement le Révérend Père Ducruet, le Recteur émérite dont la ténacité devant les épreuves et le dévouement ont permis à cette Université de surmonter les vicissitudes des périodes sombres et déchirantes de l՚histoire de notre pays. Son attitude déterminante de reconstruire et de bâtir au prix d՚énormes sacrifices, révèle sans conteste, sa volonté inébranlable de continuer à assurer la pérennité de cette Institution consacrée à la formation des générations montantes. Son contact quotidien durant plusieurs décennies a été pour moi une source constante de formation et de renouveau pour lesquels je lui reste redevable. Je remercie le Révérend Père Selim Abou, le Recteur actuel dont l՚ardeur et l՚enthousiasme donnent une nouvelle dimension et un nouvel éclat à l՚Université. Ma collaboration avec lui depuis près de 20 ans m՚a permis d՚apprécier en lui des valeurs culturelles et humaines enrichissantes qui m՚ont vivement marqué. Je remercie tous les membres du Conseil de l՚Université et du Conseil de coordination du Campus des Sciences Humaines avec lesquels j՚ai eu l՚honneur de participer pendant plus de 15 ans aux réunions consacrées à l՚étude des différents problèmes qui se posaient à l՚Administration de l՚université et du Campus des Sciences Humaines. Je remercie le Révérend Père Vice-Recteur, M.. le secrétaire général et le personnel administratif du Rectorat pour leur comportement exemplaire, MM. les doyens et enseignants dont plusieurs par leur publication et leur participation à des Congrès et Colloques internationaux ont contribué et contribuent encore au rayonnement de cette Université dans le monde, maintenant ainsi les vieilles traditions de cette cité millénaire de juristes, d՚hommes de lettres et de sciences. Je remercie le personnel administratif et de service du Campus des Sciences Humaines pour leurs appréciables services. Mes efforts personnels ne m՚auraient pas permis d՚accomplir un travail utile si je n՚avais pu être seconde dans ma tâche par de précieux collaborateurs dont le dévouement n՚avait d՚égal que la satisfaction du travail accompli. Je suis conscient que cette marque d՚honneur s՚adresse à travers ma personne à eux, tous. Au terme de ma carrière , j՚ai quitté mon emploi, mais pas l՚Université Saint-Joseph qui demeure en moi comme une partie intégrante de ma vie. Je ne peux pas oublier dans la hiérarchie de l՚administration de l՚Université toutes les personnes avec lesquelles j՚ai partagé de vieux souvenirs communs des jours heureux et difficiles. L՚U.S.J. reste dans mon coeur et dans mon esprit. Semblables à ces vieux troncs d՚arbres dont les branches, suivant les lois de la nature et les règles de la vie, perdent leur feuillage pour en retrouver de plus verdoyants, l՚Université Saint-Joseph restera toujours vivante et resplendissante étant donné que ses racines sont solidement implantées dans les coeurs de tous ceux qui l՚ont connue, l՚ont aimée et continuent à apprécier la compétence et le dévouement de ses enseignants et de ses responsables. Je remercie sa Sainteté le Catholicos Aram l^er et Son Éminence le Patriarche Kasparian de m՚avoir honoré de leur haute présence. Je remercie leurs excellences les dignitaires religieux, les ministres, les députés, toutes les personnalités et mes amis qui en voulant me témoigner leur sympathie par leur agréable présence à cette cérémonie ont tenu à souligner leur attachement à l՚Université Saint-Joseph et leur foi en sa mission. J՚en reste profondément touché.

Merci à tous
V. ARZOUMANIAN

Beyrouth,le 21.06.1997

Révérend Père Recteur

Je vous remercie des propos bienveillants que vous avez eu la délicate attention de prononcer à mon égard. Je suis très sensible aux sentiments d՚appréciations et d՚affection que vous y avez témoignés. Les cinquante années de ma vie que j՚ai consacrées au service de l՚Université Saint-Joseph se sont écoulées comme un rêve. Elles m՚ont cependant laissé de précieux souvenirs me rappelant des évènements importants, d՚éminentes personnalités envers lesquelles je garde beaucoup d՚estime et d՚attachement indéfectible et surtout la vie de l՚Université en tant qu՚Institution devenue pour moi un petit univers que je ne pourrais jamais oublier. Elle restera, en effet, toujours dans mon coeur et dans mon esprit. Mes Révérends Pères, Mesdames et Messieurs les doyens et directeurs, Monsieur l՚Administrateur. Je suis profondément confus pour tous les égards qui m՚ont été prodigues à cette occasion tant par mes supérieurs directs que par mes collaborateurs. Envahi par une intense émotion, permettez-moi de vous exprimer en un mot venant du plus profond de mon coeur, Merci pour tout et meilleurs voeux pour vous tous et pour l՚Université afin qu՚elle puisse continuer à accomplir sans entraves sa noble mission.

Այս հակիրճ ուսումնասիրութիւնը կը շօշափէ կրթութեան դպրոցական երեւոյթները եւ հետեւաբար կրթական իրագործումները։ Հոս կը պատկերացնեն մեր դպրոցական վիճակին հոլովոյթը վերջին տասնամեակին, յատկապէս նախակրթարաններու, միջնակարգի եւ երկրորդականի բաժիններուն համար։ Պիտի փորձենք ուրեմն զանազան վիճակագրական տուեալներու լոյսին տակ վերլուծել մեր կրթարաններուն արձանագրած իրագործումները 1963-64-էն 1972-73 եւ վեր հանել այդ իրողութիւններէն բխած ազգայինկրթական զանազան հարցեր։

Առ այդ օգտագործած եմ կրթական նախարարութեան, իւնէսքոյի, կրթական հետազօտութեանց եւ ուսումնասիրութեանց պետական կեդրոնի, հայ համալսարանաւարտներու միութեան եւ Առաջնորդարանի վիճակագրական տախտակները։
Լաւ ըմբռնելու համար հայ վարժարաններուն արձանագրած իրագործումները վերջին տասնամեակին, անհրաժեշտ կը նկատեմ ամփոփ պատկեր մը տալ Լիբանանի կրթական ընդհանուր վիճակի մասին 1963-64ին եւ 1972-73ին տեսնել հայ վարժարաններուն գրաւած տեղը այդ ամբողջութեան մէջ, ապա բաղդատել զայն ընդհանուրին հետ։
Ուսումնասիրութեան բաղդատական ձեւը, կը թուի ըստ իս, մեզ առաջնորդել աւելի ընդունելի եզրակացութիւններու, որովհետեւ այն ինչ որ ճիշդ է եւ իրողութիւն Լիբանանի, առհասարակ, ընդհանուր աշակերտութեան եւ բնակչութեան համար իբրեւ կեանքի ընկերային, բարոյական եւ նիւթական պայման, գրեթէ ճիշդ է նաեւ մեր վարժարանները յաճախող հայ աշակերտներուն եւ անոնց ծնողներուն համար, մանաւանդ երբ բաղդատութիւնը ընենք շրջանային տարողութեամբ։
Պիտի քննենք ուրեմն աշակերտութեան թիւին, դպրոցներու կրթական մակարդակին, անոնց պիւտճէին, ուսուցիչներու թիւին եւ որակին հոլովոյթը վերոյիշեալ ժամանակաշրջանին մէջ։

1) Վիճակագրական տուեալներ
Ա.- Դպրոցներու թիւ
Լիբանանի մէջ գտնուող դպրոցներու ընդհանուր թիւը, ներառեալ հայ վարժարանները, 1963-64ին կը բարձրանար 2729ի որոնց 2288ը նախակրթարան իսկ 441ը միջնակարգ եւ երկրորդական էին։
Նախակրթարաններուն 1048ը պետական իսկ 1240ը ոչ պետական իսկ միջնակարգի եւ երկրորդական 441 վարժարաններուն 225ը պետական եւ 216ը ոչ պետական էին։
1971-72ին դպրոցներու թիւը հասաւ 2793ի որոնց 1772ը նախակրթարան եւ 1021ը միջնակարգ եւ երկրորդական։
Նախակրթարաններուն 770ը պետական եւ 1002ը ոչ պետական էին իսկ 1021 միջնակարգ եւ երկրորդական վարժարաններուն 540 պետական եւ 481 ոչ պետական էին։
Ընդհանուր յաւելում, 64 վարժարան, այսինքն 25%։

Հայ վարժարաններու պարագան հետեւեալ պատկերը կը պարզէր.-
1963-64ին ունէինք 46 օրինաւոր վարժարաններ որոնց 25ը զուտ նախակրթարաններ էին իսկ 21ը կը հասցնէին մինչեւ միջնակարգի վերջաւորութեան կամ մինչեւ պաքալորիա։
1971-72ին վերոյիշեալ թիւը կը հասնէր 51ի, այսինքն 5 վարժարանի յաւելում որուն մէկը երկրորդական եւ չորսը նախակրթարան։
Բ.¬ Աշակերտութիւն
1.- Աշակերտութեան ընդհանուր թիւ
1963-64ին Լիբանանի աշակերտութեան ընդհանուր թիւն էր բացի համալսարաններու աշակերտութենէն 371.239։
1972-73ին այս թիւը բարձրացաւ 728.409ի արձանագրելով 357.170 աշակերտի յաւելում, այսինքն 93%։
Նոյն տարիներուն, 1963-64ին, բոլոր հայ վարժարանները յաճախող աշակերտներուն թիւն էր 14.315 իսկ 1972-73ին ան բարձրացած էր 18.526ի, արձանագրելով 4211 աշակերտի յաւելում, այսինքն 29.40% միայն։
Վերոյիշեալ աշակերտութեան թիւին մաս չեն կազմեր համալ- սարան յաճախող հայ ուսանողութիւնը եւ թեքնիք հայ վարժարաններու ինչպէս Սիմոնեան, Վարժապետեան, առեւտրական վարժարաններու աշակերտութիւնը։
2.¬ Աշակերտութեան թիւը համաձայն սեռին
1971-72ի մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի Լիբանանի ընդհանուր աշակերտութեան 55% արական եւ 45% իգական սեռի կը պատկանէին։ Միջնակարգի մէջ այս համեմատութիւնը ցոյց կու տար 58% արական սեռի եւ 42% իգական սեռին պատկանող աշա- կերտութիւն։ Իսկ երկրորդականի մէջ, 65% արական եւ 35% իգական սեռի կը պատկանէին։
Տրուած ըլլալով սակայն որ վերոյիշեալ գումարներուն մաս կը կազմէ գաւառներու աշակերտութիւնը, որպէսզի մեր ընտրած բաղդատական ձեւը աւելի եզրակացուցիչ ըլլայ, պիտի առնենք Պէյրութի աշակերտութեան բաղկացումը նոյն տարին։
Պէյրութի մանկապարտէզներու եւ նախակրթարաններու աշակերտութեան 50% իգական սեռի կը պատկանին։ Միջնակարգի մէջ այդ համեմատութիւնը նոյնն էր, 50% արական եւ 50% իգական, իսկ երկրորդականին մէջ 66% արական եւ 34% իգական սեռի կը պատկանէին։
Նոյն տարին, հայ վարժարաններու աշակերտութեան բաղկացումը կը ներկայացնէր հետեւեալ պատկերը։
Մանկապարտէզ եւ նախակրթարան, 50.31% արական եւ 49.69% իգական, միջնակարգ 45% արական եւ 55% իգական իսկ երկրորդական 50.47% արական եւ 44.53% իգական սեռի կը պատկանէին։
Գ.¬ Ուսուցչական կազմ
1963-64ին, ուսուցիչներու ընդհանուր թիւն էր 15.065, իսկ 1972- 73ին 33.485, յաւելում՝ 18.420։
1972-73ին պետական վարժարաններու ուսուցիչներուն ուսումնական մակարդակը կը ներկայանար հետեւեալ կերպով։
65%ը ունէին պետական, ակադեմական վկայականներ, (պրըվէ, պալաքորիա, լիսանս), մնացեալ 35% ունէին զանազան այլ վկայականներ որոնց համար պետութիւնը համազօրագիր տուած էր։
Ձրիավարժ վարժարաններուն մէջ, 83% ուսուցիչներուն ունէին պետական վկայականներ, 3.35% մասնագիտական եւ 13.65% ոչ պետական վկայականներ։
Վճարովի վարժարաններուն մէջ, պետական վկայական ունեցողները կը ներկայացնէին ուսուցչական կազմին 83.97%ը, մասնագիտական վկայական ունեցողները 0.59% եւ ոչ պետական վկայական ունեցողները 15.44%։
Հայ վարժարաններու մօտ, նոյն տարուայ համար հետեւեալ պատկերը կը պարզուէր։
Համալսարանաւարտ 25%, պետական պաքալորիա եւ երկրորդական վարժարանէ վկայեալ 34%, պրըվէ եւ համազօր 29%, իսկ 12% պրըվէյի մակարդակէն վար։
Պետական վարժարաններու մէջ ամէն մէկ ուսուցչի գլուխ կար 11 աշակերտ, իսկ հայ վարժարաններու մէջ 16 աշակերտ։ Լիբանանի ընդհանուր միջինն էր 23 աշակերտ, ուսուցչի գլուխ։
1970-71ին, ուսուցչական կազմին 51% արական եւ 49% իգական սեռի կը պատկանէին։ Իսկ հայ վարժարաններուն մէջ 41% արական եւ 59% իգական սեռի կը պատկանէին։
Հայ վարժարաններուն մէջ ուսուցիչներուն 70% միայն մնայուն էին եւ 30% այցելու։ Անոնց 19.5% օտարահպատակ էր եւ 80.5% լիբանանցի։
Դ.¬ Քննութեանց արդիւնք

1.- Պետական քննութիւններ
1965-66ին պրըվէի քննութեան ներկայացող Լիբանանի ամբողջ աշակերտութեան 37.03% միայն յաջողեցաւ։ Հայ վարժարանները նոյն տարին ապահոված էին 55.83% յաջողութիւն։
Ա. պաքալորիայի քննութեան մէջ, յաջողութիւնը եղած էր, ամբողջ Լիբանանի համար 12.02%, հայ վարժարաններու համար ան եղած էր 50%։
1969-70ին պրըվէի քննութեան ներկայացող ընդհանուր աշակերտութեան յաջողութեան միջինը եղած էր 57.25%, հայ վարժարաններու աշակերտութեան յաջողութեան միջինը եղած էր 75.70%։ Այս համեմատութիւնը սակայն կէսով պէտք է իջնէ քանի որ համաձայն մեր ձեռքը անցած վիճակագրութիւններու, համապատասխան դասարանի աշակերտութեան թիւէն 45.80% միայն ներկայացած է քննութեան։
Ա. պաքալորիայի պարագային, լիբանանեան ընդհանուր միջինը եղած է 22.55%, իսկ հայ վարժարաններու համար այդ եղած է 55.38%։ Հոս եւս անհրաժեշտ է ճշդում մը ընել։ Հայ վարժարաններու համապատասխան դասարանին 14.28% միայն ներկայացած է քննութեան ինչ որ կը նշանակէ որ վերոյիշեալ համեմատութիւնը 7 անգամով պէտք է նուազեցնել (Տես՝ հայ համալսարականներու միութեան պատրաստած վիճակագրական տախտակները)։ Չի մոռնանք նաեւ որ ոչ հայ վարժարաններէն շատեր կը դիմեն նոյնպէս զտումի քաղաքականութեան ինչ որ մեզի կ՜արտօնէ պահել հայ վարժարաններու յաջողութեան համեմատութիւնը նոյնութեամբ։
Ազգային վարժարանները որոնք իրենց աշակերտութիւնը 100% տոկոսով ներկայացուցած են պետական քննութիւններուն, նոյն տարին, պրըվէյի մէջ ստացան 41.30% եւ պաքալորիայի մէջ 55.38% յաջողութիւն։
2.¬ Տարիքով ուշ մնացող աշակերտներուն պարագան
1972-73ին համաձայն պետական վիճակագրական տուեալներուն, Լիբանանի նախակրթարաններու ընդհանուր աշակերտութեան 55% համապատասխան դասարանին համար պահանջուած տարիքէն վեր եղած է։ Միջնակարգի մէջ այս համեմատութիւնը եղած է 80.67%, իսկ երկրորդականի մէջ 82.53%։ Այս տուեալները գրեթէ նոյնն են Իւնէսքոյի կողմէ կատարուած հետազօտութեանց արդիւնքին հետ։
Ճշդուած է նոյնպէս որ նախակրթարաններու աշակերտութեան 11.90% նախակրթարանը չեն աւարտեր, միջնակարգի աշակերտութեան 44.30%, իսկ երկրորդականի 55% նոյնպէս չեն աւարտեր իրենց բաժինները։ Նախակրթարանի 3 աշակերտէն մէկը միայն կ՜անցնի միջնակարգ եւ 11էն մէկը երկրորդական։ Նախակըրթարանի 50 աշակերտներէն մէկը միայն կը ստանայ Ա. պաքալորիա։
Հայ վարժարաններուն մէջ, 1971-72ին նախակրթարանի Ա. դասարան արձանագրուած 1754 աշակերտներուն 1209 միայն հասած են 5րդ դասարան, մնացեալ 545 հոգիները լքած են զայն տակաւին նախակրթարանի վերջին դասարանը չի հասած։
Նախակրթարանի Ա. դասարանին 1754 աշակերտներէն միայն 753ը հասած են ու արձանագրուած միջնակարգ որոնց 338 անցած են երկրորդական եւ 425 լքած դպրոցը։
Հայ վարժարաններուն մէջ 3 աշակերտներէն մէկը միայն հասած է միջնակարգ, 7էն մէկը միայն երկրորդական, նախակրթարանի Ա. դասարանը արձանագրուած 25 աշակերտներէն մէկը միայն ստացած է պետական Ա. պաքալորիա։
Ե.¬ Պիւտճէական
1970-71 հայ 51 վարժարաններուն 18ը իրենց պիւտճէն հաւասարակշռած են, 20ը բաց ունեցած են (430.743 լ.ոսկի) եւ մնացեալ 13ը շահ ապահոված են (540.963.75), հայ վարժարաններուն ընդհանուր պիւտճէն բարձրացած է, 1970-71 տարեշրջանին համար, 5.59.778 լ. ոսկիի։
Բաց ունեցած են փոքրաթիւ աշակերտութիւն ունեցող վարժարանները, ի մասնաւորի այն պարագային երբ անոնք երկրորդական բաժին ալ ունեցած են։ Ձրիավարժ վարժարաններէն ոմանք չեն կրցած իրենց պիւտճէն հաւասարակշռել։ Այս երեւոյթը ընդհանրական է երբ խնդրոյ առարկայ վարժարանին աշակերտութեան թիւը 250էն վար է։
Նախակրթարաններու մէջ ամէն աշակերտի գլուխ ծախսը կը բարձրանայ, ձրիավարժ ըլլալու պարագային, 200-240 լ.ոսկիի, իսկ վճարովի ըլլալու պարագային 400-600 լ.ոսկիի, միջնակարգի մէջ այդ կ՜ըլլայ 700-900 լ.ոսկի իսկ երկրորդականի մէջ 1000-1200 լ.ոսկիի։ Ձրիավարժ վարժարաններու մէջ, աշակերտը կը վճարէ 34 լ. ոսկի միայն որուն վրայ կ՜աւելցուի երբեմն զանազան այլ ծախսերու համար շուրջ 25-30 լ.ոսկի, իսկ պետութեան նպաստը նախակրթարանի աշակերտներուն համար 1972-73, 85 լ.ոսկի էր անձ գլուխ։ Ներկայիս 135 լ.ոսկի։

2) Հաստատումներ
ա.- Հայ աշակերտութեան կարեւոր մէկ թիւին օտար վարժարան յաճախելու պարագան
Վերոյիշեալ տուեալները ցոյց կու տան մեզի որ 1963-64-էն մին- չեւ 1972-73 մեր դպրոցներու թիւը աւելցած է 11%, իսկ մեր աշակերտութեան թիւը 29.40% համեմատութեամբ։ Աշակերտութեան թիւին աճը տարօրինակ կերպով աւելի ցած է քան Լիբանանի ընդհանուր աշակերտութեան թիւին աճը որ ինչպէս տեսանք անցնող 10 տարիներուն համար եղած է 110%։ Այս պարագան շատ ակնբախ է եւ մտահոգիչ։
Հիմնուելով վիճակագրական տեղեկութիւններուն վրայ եւ նկատի ունենալով աշակերտութեան ընդհանուր թիւին աճին տոկոսը, 1972-73ին մեր վարժարանները պէտք է որ ունենային 30.817 աշակերտ փոխան 18.526ի ինչ որ կը նշանակէ որ անցնող տասը տարիներու ընթացքին անոնք կորսնցուցած են 13.135 աշակերտ։
Կայ նաեւ երկրորդ մօտեցում մը հայ աշակերտութեան թիւին առնչութեամբ։
1972-73 ուսումնական տարեշրջանին մէջ Լիբանանի աշակերտութիւնը իր բնակչութեան թիւին 29.90% կը ներկայացնէր։ Եթէ այս թիւէն հանենք օտարահպատակները եւ արաբական երկիրներէն եկած աշակերտութեան մէկ մասը (50%) քանի որ հայ համայնքն ալ ունի արաբական այլ երկիրներու հպատակութիւնը կրող աշակերտներ, վերոյիշեալ համեմատութիւնը կը վերածուի 23.57%։ Եթէ 0.57 վերագրենք վիճակագրական տուեալներու անբաւարարութեան կամ անճշդութեան, կու գանք այն եզրակացութեան որ հայ աշակերտութիւնը պէտք է հայ բնակչութեան մօտաւորապէս 23% ներկայացնէ։
Եթէ ընդունինք պահ մը որ օտար վարժարան յաճախող հայ աշակերտութեան թիւը զանցառելի է, այն ատեն հիմնուելով հայ վարժարան յաճախող աշակերտութեան թիւին վրայ պիտի հասնինք այն ապշեցուցիչ եզրակացութեան որ հայ բնակչութեան թիւը Լիբանանի մէջ 80.700 հոգի է ինչ որ բացարձակապէս անճիշդ է։
Եթէ մեկնինք այն իրողութենէն որ հայ բնակչութեան թիւը նուազագոյն 150 կամ 170 հազար է, մենք պիտի ունենանք, 170 հազար ըլլալու պարագային 39.100 աշակերտ, իսկ 150 հազար ըլլալու պարագային 36.800 աշակերտ որոնց դժբախտաբար միայն 18.596ը հայ վարժարան կը յաճախեն։ Այս թիւին մէջ նկատի չէ առնուած առեւտրական հայ թեքնիք վարժարաններու աշակերտութիւնը (Սի- մոնեան, Վարժապետեան եւայլն)։
Ներկայիս հայ վարժարան յաճախող աշակերտութիւնը Լիբանանի հայ բնակչութեան 10-11% կը կազմէ որմէ կարելի է հետեւցընել որ հայ աշակերտութեան մօտաւորապէս կէսը օտար վարժարան կը յաճախէ։ Եւ կարեւոր մաս մը գրեթէ բնաւ դպրոց չի յաճախեր։ Ահաւասիկ ահաւոր կացութիւն մը որուն մասին պէտք է ազգովին անդրադառնանք։
Մեր ուշադրութիւնը գրաւեց նաեւ ուրիշ կէտ մը։
Հայ վարժարաններու միջնակարգի եւ երկրորդականի բաժիններուն մէջ, արական սեռի պատկանող աշակերտութեան թիւը նուազ է քան իգական սեռինը։ Ան աւելի քիչ է նաեւ բաղդատած լիբանանեան ընդհանուր միջինէն։ Այս երեւոյթը ցոյց կու տայ որ կամ հայ ծնողները ուրիշներէն աւելի նախանձախնդիր են իրենց 12- 18 տարեկան աղջիկները դպրոց ղրկելու, կամ նախակրթութենէ յե- տոյ, անոնք իրենց մանչերը կը ղրկեն օտար վարժարան եւ կամ պարզապէս մանչերու մէկ մասը դպրոցը կը լքէ եւ իր մատղաշ տարիքին մէջ աշխատելու կ՜երթայ։ Ահա թէ ինչպէս կը բացատրուի օտար վարժարաններու միջնակարգի եւ երկրորդականի բաժիններուն մէջ մանչերու համեմատութեան 56% ըլլալը եւ հայ վարժարաններուն մէջ այդ համեմատութեան 50.41%ի վերածուիլը։
Որքան ալ անճիշդ թուին վերոյիշեալ ենթադրութիւնները այն ինչ որ կը վերաբերի Լիբանանի հայ բնակչութեան թիւին, իրողութիւն է սակայն որ հայ վարժարաններու աշակերտութեան թիւին աճը լիբանանեան ընդհանուր միջինին 1/4 է միայն։ Սա կը նշանակէ որ հայ ծնողներու մէջ կան տակաւին շատեր որոնք նիւթական պատճառներու համար իրենց զաւակները բնաւ դպրոց չեն ղրկեր, իսկ ուրիշներ հետեւելով օգտապաշտ գաղափարներու, կը յամառին իրենց զաւակները ղրկել օտար վարժարան այն մտածումով որ հոն անոնք կը ստանան ուսում եւ դաստիարակութիւն համաձայն ժամանակին եւ տեղական պայմաններու պահանջին։ Անոնց համար իրենց զաւակներուն պետական վկայական ստանալը եւ ապագայի հեռանկարով գործ ապահովելու ձգտող ստոյգ առաւելութիւններ ձեռք ձգելը առաջնահերթ մտահոգութիւն է։ Շատ կարեւոր կը նկատեն նաեւ օտար լեզուներու լաւ ճանաչումը եւ անոնց սահուն գործածութիւնը։ Այն ինչ որ կը վերաբերի ազգային դաստիարակութեան, լեզուին, պատմութեան, ոգիին, այս բոլորին համար կը խորհին թէ պէտք եղած մթնոլորտը եւ միջոցը ունին տան մէջ, իրենց զաւակներուն հայերէն սորվեցնելու եւ ազգային հայ ակումբները մնացած բացը կ՜ամբողջացնեն։ Հայ վարժարաններու մէջ տրուած օտար լեզուներու ուսուցումը անբաւարար կը գտնեն եւ անոնց յաջողութիւնը պետական քննութիւններու մէջ կասկածելի։ Այս առարկութիւններով կը դիմեն ինքնարդարացումի։
Պէտք է ազգովին պայքարինք այս մտայնութեան դէմ։ Մեր պայքարը սակայն պէտք է ըլլայ դրական եւ շինիչ։ Պէտք է փորձենք նախ սրբագրել մատնանշուած վերագրումները, եթէ ճիշդ են ապա լուսափանել հայ հասարակութիւնը։
Ինչպէս երեւան կու գայ վերեւ յիշուած վիճակագրական տուեալներէն հայ վարժարաններու յաջողութեան միջինը պետական քննութեանց մէջ աւելի բարձր է քան պետական ընդհանուր միջի- նը, իսկ այդ բոլորին մէջ ազգային վարժարաններուն ձեռք բերած միջինը պետական պրըվէի եւ պաքալորիայի մէջ, աւելի բարձր է թէ պետական միջինէն եւ թէ հայ վարժարաններու ընդհանուր միջինէն։ Այս իրողութիւնը դժբախտաբար ծանօթ չէ մեր ժողովուրդին։ Թող ներուի մեզի եթէ յայտնենք որ մեր կրթական քարոզչութիւնը, լաւագոյնին ձգտելու իր աշխատանքին մէջ, դուրս կ՜ելլէ երբեմն իր հունէն եւ տեղի տալով ամբոխավարութեան կը դիմէ բացասական միջոցներու ու կը դառնայ վնասակար, շարունակ քննադատելով մեր կրթական հաստատութիւնները։ Քննադատութիւնը օգտակար է երբ ան արդար է ու մտածուած եւ երբ մատնանշուած թերիին կողքին կը յայտնաբերուի նաեւ այն ինչ որ ճիշդ ու լաւ է։ Թերթերուն մէջ, երբեմն այս առընչութեամբ գրուած յօդուածներէն ոմանք երբ շեշտը կը դնեն միայն ու միայն հայեցի դաստիարակութեան անհրաժեշտութեան վրայ մերժելով անկէ դուրս ոեւէ դրական արժէք, կը սատարեն պարզապէս մեր դպրոցները ամլութեան դատապարտելու կոչուած անգիտակից եւ վնասաբեր աշխատանքի։ Այդ ծայրահեղ գաղափարները սխալ կը մեկնաբանուին մեր ժողովուրդին կողմէ որուն մէկ կարեւոր մասը իր զաւակը կը ղրկէ օտար վարժարան որովհետեւ ան կը նկատէ իր կարդացածովն ու իր լսածովը որ հայ վարժարանները, իր զաւկին կերտումին նպաստող, ուսումնական եւ կրթական ոեւէ դրական այլ արժէք չունին տալիք բացի հայեցի դաստիարակութենէն։ Մեր քարոզչական աշխատանքները պէտք չէ ժողովուրդը սխալ տպաւո- րութիւններու տակ թողուն։ Մենք հիմնովին կը հաւատանք հայեցի դաստիարակութեան առաջնահերթութեան, բայց կը հաւատանք նոյնպէս որ պէտք չէ զանց առնենք պետական կրթական ծրագիրը։
բ.- Հայերէն լեզուի մակարդակը մեր վարժարաններուն մէջ
Հայերէնի մակարդակը հայ վարժարաններու մէջ, բացի մի քանի վարժարաններէ դեռ եւս անբաւարար է։ Պետական վկայականներու ապահովութեան համար անոնց թափած ճիգը բնականօրէն
զիրենք առաջնորդեցին այս իրողութեան որ ողբերգական չէ բնաւ սակայն պէտք է զայն բարելաւել։ Արդարեւ պէտք չէ սպասել, իրերու այս կացութեան մէջ ուր մեր ժողովուրդը տակաւին քաջատեղեակ չէ տեղական լեզուին որուն ուսուցումին համար իր կարգին մեծ աշխատանք կը տարուի, որ մեր վարժարանները պատրաստեն հայագէտ աշակերտներ։ Անոր համար բարեբախտաբար կան բարձրագոյն հիմնարկներ զորս պէտք է քաջալերել եւ որոնց գոյատեւման պէտք է նեցուկ կանգնիլ։ Մեր վարժարանները պէտք է լաւ սորվեցնեն հայերէն լեզուն, գրականութիւնը, մեր աշակերտներուն պէտք է փոխանցեն մեր մշակութային ժառանգը, եւ զանոնք տէր կասուցանեն մեր պատմական ազգային դարաւոր իրաւունքներուն։ Այս ոգին հարազատօրէն իր ամբողջ կենդանութեամբ եւ ջերմութեամբ պէտք է փոխանցուի նորահաս սերունդին մեր վարժարաններուն միջոցաւ։
Ըստ մեր հայեցողութեան, հայերէնի մակարդակը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ կը նկատենք հետեւեալ իրագործումները։
1) Վերամշակել հայերէն լեզուի եւ հայոց պատմութեան ուսումնական ծրագիրը համաձայն մեր արդի պահանջքներուն եւ կա- րելիութիւններուն եթէ տակաւին այդ եղած չէ։
2) Պատրաստել վերոյիշեալ կրթական ծրագիրներուն ներդաշնակ նոր դասագրքեր, մանկավարժական արդի ըմբռնումներով։
3) Ունենալ որակեալ ուսուցչական կազմ, հիները վերաորակաւորման դասընթացքներու ենթարկելով, իսկ նորերէն պահանջելով հայագիտական բարձրագոյն ուսման վկայական որուն համար պէտք է ճշդել առանձնայատուկ սակ եթէ նոյնիսկ ան պետական ճանաչում չէ ստացած։
Նախակրթարաններու մէջ հայագիտական նիւթերու դասաւանդման համար պէտք է ունենալ միջակ մակարդակի ուսուցչանոց որուն կ՜արձանագրուին պրըվէն ստացած աշակերտ-աշակերտուհիներ եւ ուր 3 տարուայ յատուկ պատրաստութեամբ անոնք կ՜ուսանին լեզու, պատմութիւն, գրականութիւն եւ ընկերային նիւթերու կողքին հոգեբանութիւն եւ մանկավարժութիւն հանդերձ գործնական աշխատանքներով։

գ.- Ուսուցիչներու պարագան
Հայ վարժարաններու մէջ ուսուցիչներու միջին տարիքը 45 է։ Ուսուցչութիւնը հոն ասպարէզ դարձած է առհասարակ տարիքով առաջացած տարրերուն համար։ Երիտասարդներու մօտ յարափոփոխ վիճակ մը կայ։ Անոնք երբ արժէքաւոր են, կը լքեն ուսուցչութիւնը եւ այլ շահաբեր գործի կը լծուին։ Այս պարագան ընդհանրացած է նախակրթարաններու մէջ։ Ան յառաջ կու գայ ուսուցիչներուն նիւթապէս անբաւարար վարձատրութենէն։ Բաղդատմամբ լիբանանեան ընդհանուր միջինին արական սեռին պատկանող ուսուցիչները աւելի փոքրաթիւ են քան իգական սեռին պատկանողները։ Ուսուցչութիւնը աւելի ասպարէզ դառնալու վրայ է իգական սեռին համար։ Օտարահպատակները մեր ուսուցչական կազմին 1/5ը կը կազմեն։
Առ հասարակ, հայ ուսուցիչներուն կրթական միջին մակարդակը կը համապատասխանէ պետական ընդհանուր միջինին։ Ուշագրաւ երեւոյթ է որ 1105 ուսուցիչներու վրայ ունինք տակաւին 123 ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ որոնց մակարդակը միջնակարգէն վար է, այսինքն 9 ուսուցչէն մէկը գրեթէ նախակրթարանի մակարդակ ունի։ Բացի քանի մը վարժարաններէ, մանկապարտէզներու մէջ պաշտօնավարող վարժուհիներուն բոլորը չունին մասնագիտական համապատասխան պատրաստութիւն։ Հակառակ անոր որ անցնող տասը տարիներու ընթացքին մեծ բարեփոխութիւններ եղած են։ Մեր մանկապարտէզները պէտք ունին դեռ եւս մեծ խնամքի։ Չի մոռնանք որ մանկապարտէզը դպրոցի մը մուտքն է։ Ան պէտք է ըլլայ գրաւիչ, օժտուած արդիական սարքաւորումներով, եւ ունենայ որակեալ ու մասնայատուկ պատրաստութեան տէր ուսուցչական կազմ։

Եզրակացութիւն
Անցնող վերջին տասնամեակին, Լիբանանի հայ կրթական հաստատութիւնները արձանագրած են որոշ ստոյգ յառաջդիմութիւններ։
Իբրեւ շէնք եւ կառոյցք հինգ նոր վարժարաններ բարձրացուած են։ Չեմ խօսիր տակաւին 1974 տարեշրջանի ընթացքին աւարտած վերջին շինութիւններու մասին որովհետեւ ուսումնասիրութիւնը կ՜ընդգրկէ 1963-64ին մինչեւ 1972-73 երկարող շրջանը։ Բազմաթիւ դպրոցներ վերանորոգուած են վերջնականապէս անհետացնելով գաղթական հայու կեանքը բնորոշող թիթեղաշէն եւ փայտաշէն վարժարաններուն հետքը։ Արդարեւ շնորհիւ հայ կրթանուէր մեկենասներուն, հայ բարեսիրական միութիւններուն, Կիւլպէնկեան, Գարակէօզեան եւ այլ ֆոնտերու ազնիւ օժանդակութեան մեր կրթական օճախները աճած են համաձայն օրուայ պահանջքին, վայելուչ ու շքեղ կառոյցքով։ Անոնցմէ շատեր՝ օժտուած անհրաժեշտ սարքաւորումներով, կրնան մրցակցիլ քաղաքիս լաւագոյն վարժարաններուն հետ։ Կը մնան տակաւին կարգ մը նախակրթարաններ որոնք դեռ եւս պէտք ունին բարենորոգութեան եւ մեր ժողովուրդի հոգածութեան։
1972-73ին լիբանանահայ կրթական հաստատութիւնները կը ներկայացնեն հետեւեալ ընդհանուր պատկերը։
Ակադեմական կարգերով վարժարաններ

ընդ.թիւ նախկթ. միջ. աշկտ.
երկրդ. թիւ
Ազգ. Վարժարաններ
(կապուած ազգ. իշխ.) 20 16 4 5960
Հայ Կաթողիկէ վարժ. 9 2 7 3995
Հայ Աւետրն. վարժ. 11 6 5 3946
Հ.Բ.Ը.Մ. վարժ. 5 3 2 1830
Անկախ Վարժարաններ 6 2 4 2795
Նշան Փալանճեան
– Թէքէեան
– Արմէն Ղարիպ
– Սահակեան
– Կենաց վարժ.
– Լոյսի վարժ.
ընդհ. գումար 51 29 22 18.526

Վերոյիշեալ գումարներէն դուրս կը մնան հայ առեւտրական վարժարաններու աշակերտութիւնը (Սիմոնեան, Վարժապետեան,
Գեպապճեան), Հայկազեան գոլէճի աշակերտութիւնը որ համալսարան է ինչպէս նաեւ հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկներու ուսանողութիւնը (Հայկազեան, Յիսուսեան եւ այս տարի սկսաւ Համազգայինի Հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկը)։
Գրեթէ բոլոր հայ վարժարանները ապահոված են, իրենց աշակերտութեան համար, բժշկական խնամք։ Ազգային վարժարանները ունին նաեւ ատամնաբուժական կեդրոն որ կը զբաղի աշակերտներուն եւ ուսուցիչներուն ակռաներու դարմանումով։ Բազմաթիւ վարժարաններ կը վայելեն հոգեբան մանկավարժներու օժանդակութիւնը եւ բարիքը, ուսման մէջ ուշացած եւ դասարան կրկնող աշակերտներու պարագաներուն ուսումնասիրութեան եւ դարմանումին համար։
Պետական վկայականները ալ թապու մը չեն հայ վարժարաններուն համար որոնց ձեռք ձգած արդիւնքները պաշտօնական քննութիւններուն աւելի բարձր են քան լիբանանեան ընդհանուր միջինը։ Արաբերէն լեզուի ուսուցումը իր կարգին մտած է ընթացիկ հունի մը մէջ եւ աստիճանաբար կը բարելաւուի։ Պէտք է սակայն գրական լեզուին կողքին զարգացնել նաեւ խօսակցական լեզուն։ Չի բաւեր որ աշակերտը գրել գիտնայ եւ հասկնայ ինչ որ կը կարդայ, պէտք է որ ան կարենայ նաեւ դիւրաւ արտայայտուիլ։
Օտար լեզուներու պարագային, հայ վարժարանները կը ցուցաբերեն դրական արդիւնք։ Հոն եւս, սակայն, խօսակցական մասը կը մնայ թերի։ Աշակերտին արտայայտուելու կարողութիւնը սահմանափակ է։
Կը մնայ տակաւին այն իրողութիւնը որ մեր երկրորդական վարժարանները ցարդ ի վիճակի չեն եղած աշակերտը առաջնորդել լիբանանեան գրական պաքալորիայի եւ փիլիսոփայութեան։ Այս կը պահանջէ յաւելեալ ճիգ արաբերէնի համար եւ մանաւանդ որոշ շահագրգռութիւն աշակերտութեան կողմէ։
Չունինք թեքնիք եւ արհեստագիտական վարժարաններ որոնց մատակարարումը թէպէտ մեծածախս է սակայն անհրաժեշտ են անոնք մեր այն փոքրիկներուն համար որոնք արհեստ կ՜ուզեն սորվիլ։ Շնորհիւ արհեստագիտական վարժարաններու աշակերտը կը սորվի արհեստ եւ միջոցը կ՜ունենայ ստանալու նուազագոյն ազգա- յին կրթութիւն եւ դաստիարակութիւն որուն պէտք ունի ան տակաւին։ Չ՜ունինք նաեւ առեւտրական վարժարաններ որոնք կ՜առաջնորդեն աշակերտը լիբանանեան պետական առեւտրական պաքալորիայի։
Մանկապարտէզներու եւ նախակրթարաններու ուսուցչական կազմերը պէտք ունին խնամուելու։ Անհրաժեշտ է աստիճանաբար զտումի ճամբով անկարողները եւ ըստ բախտի ուսուցչութեան կապուած անձերը հեռացնել եւ զանոնք փոխարինել որակեալ տարրերով։ Կարելի չէ թոյլատրել որ մեր ուսուցիչներու ընդհանուր թիւին մէջ, 9ի վրայ մէկը տակաւին նախակրթարանի մակարդակ ունենայ։ Առաջարկուած բարեփոխութիւնը կը պահանջէ հետապնդուած աշխատանք եւ թոշակներու յաւելում։ Կարելի չէ տկար ուսուցչական կազմէ մը պահանջել աւելին քան այն ինչ որ ան կրնայ տալ։ Մեր ժողովուրդը պէտք է գիտակցի այս իրողութեան։ Վերաորակաւորման դասընթացքը պէտք է պարտադիր ըլլայ եւ յաճախակի։ Ուսուցչութիւնը պէտք է դարձնել փնտռուած ասպարէզ։
Մեր դպրոցներուն մէջ, մեծ դեր ունին նաեւ կատարելիք մեր տնօրէնները։ Արդարեւ տնօրէնն է ուղեղը եւ մղիչ ոյժը կրթական մեքենային։ Ան իր իմաստուն եւ կորովի ղեկավարութեամբ պէտք է գիտնայ գործի լծել ուսուցիչները եւ անոնցմէ արդիւնք պահանջել։ Վախճանական իմաստով, պէտք է գիտնանք որ ինչ որ կը ցանենք ան կը հնձենք։ Դպրոցներու մէջ հրաշքի պէտք չէ հաւատալ։ Ամէն յաջողութիւն հաւաքական աշխատանքի արդիւնքն է։
Մեր վարժարանները պէտք է ըլլան, պահելով հանդերձ հայերէն լեզուի եւ հայոց պատմութեան համար պահանջուած մակարդակը, մրցակցութեան մէջ մտնող միաւորներ օտար լաւագոյն դպրոցնե- րու հետ որպէսզի հայ աշակերտութեան այն զանգուածը որ օտար վարժարան կը յաճախէ ¬ գրեթէ մեր աշակերտութեան ընդհանուր թիւին կէսը ¬ վերադառնայ հայ վարժարան։ Յառաջիկայ տասնամեակի նուաճումներէն գլխաւորը պէտք է այս ըլլայ։ Առ այդ մեր կրթական քարոզչութիւնը պէտք է դրուի աւելի դրական հիմերու վրայ։
Պէտք է հոս յիշել նոյնպէս բնաւ դպրոց չի յաճախող ինչպէս նաեւ նախակրթարանի Ա կամ Բ դասարանէն ուսումը լքող մանուկներու պարագան որ ահաւոր վիճակ մը կը պարզէ ազգային տեսակէտէն։ Ասոնց թիւը, ինչպէս տեսանք, կրնայ հազարներու հասնիլ (աղջիկ թէ տղայ)։ Խնդրոյ առարկայ հայ ծնողները իրենց զաւակները դպրոց չեն ղրկել անոր համար որ չունին պահանջուած նիւթական միջոցները եւ կամ կարեւորութիւն ընծայելով անոնց շաբաթական 10-15 լ.ոսկի վաստակին զանոնք կը զրկեն ուսումէն ու կը ղրկեն աշխատանոց։ Ահա այն տխուր պատկերը ի շարս այլ դրական իրագործումներու որ երեւան կու գայ այս ուսումնասիրութենէն։
Փակելէ առաջ խօսքս, աւելորդ կը նկատեմ բացատրել բազմիցս ըսուած եւ կրկնած այն կարեւոր դերը զոր մեր վարժարան- ները կոչուած են կատարելու Սփիւռքի հայապահպանման դժուար գործին մէջ։ Կ՜ուզեմ սակայն շեշտել որ անոնք պէտք չէ միայն բաւարարուին հայերէն լեզու եւ պատմութիւն սորվեցնելով, այլ օգտագործելով կրթութեան ուժականութիւնը պէտք է հայ աշակեր- տին տան ազգային դիմագիծ, գիտակցութիւնը իբրեւ սփիւռքահայ՝ իրեն սահմանուած սրբազան պարտականութեան եւ զայն կ՜ուսուցանեն հոգածու տէրը մեր մշակութային ժառանգին եւ պատմական անկորնչելի իրաւունքներուն։